Yoga Vasistha · Chapter 5.13

trayodaśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ janakavadrāma vicāryātmānamātmanā /
padaṃ viditavedyānāmavighnenādhigacchasi

ye hi pāścātyajanmānaḥ prājñā rājasasāttvikāḥ /
prāpnuvanti svayaṃ prāpyaṃ te janā janakā iva

tāvattāvadvijityārīnindriyākhyānpunaḥpunaḥ /
yāvadātmātmanaivāyamātmanyeva prasīdati

prasanne sarvage deve deveśe paramātmani /
svayamālokite sarvāḥ kṣīyante duḥkhadṛṣṭayaḥ

muṣṭayo mohabījānāṃ vṛṣṭayo vividhāpadām /
kudṛṣṭayaḥ kṣayaṃ yānti dṛṣṭe tasminparāvare // '
sadā janakavadrāma sarvārambhavadātmanā /
prajñayātmānamālakṣya lakṣmīvānuttamo bhava

nityamantarvicārasya paśyataścañcalaṃ jagat /
janakasyeva kālena svayamātmā prasīdati

na daivaṃ naca karmāṇi na dhanāni na bāndhavāḥ /
śaraṇaṃ bhavabhītānāṃ svaprayatnādṛte nṛṇām

ye daivaniṣṭhāḥ kṛtyādau kuvikalpaparāyaṇāḥ /
teṣāṃ mandā matistāta nānugamyā vināśanī

vivekaṃ paramāśritya vilokyātmānamātmanā /
dhiyā virāgoddhurayā saṃsārajaladhiṃ taret

eṣā sā kathitā rāma nabhaḥphalanipātavat /
sukhadā jñānasaṃprāptirajñānataruśātanī

janakasyeva sadbuddheḥ svayameva vilokinaḥ /
vikāsametyayaṃ dehī devaḥ prātarivāmbujam

saṃsāramananaṃ citraṃ vicāreṇa vilīyate /
galadvaśīkṛtasparśamātapena himaṃ yathā

ayamevāhamityasyā niśāyā udite kṣaye /
svayaṃ sarvagataḥ sphāraḥ svālokaḥ saṃpravartate

ayamevāhamityasminsaṃkoce vilayaṃ gate /
anantabhuvanavyāpī vistāra upajāyate

janakena parityaktā yathāhaṃkāravāsanā /
tathā tvamapi sadbuddhe vicāryāntaḥ parityaja

ahaṃkārāmbude kṣīṇe cidvyomni vimale tate /
nūnaṃ saṃprauḍhatāmeti svāloko bhāskaraḥ paraḥ

etāvadevātitamo yadahaṃbhāvabhāvanam /
tasmiṃśca śamamānīte prakāśa upajāyate

nāhamasti na cānyosti naca nāstīti bhāvitam /
manaḥ praśāntimāyātaṃ nopādeyeṣu majjati

upādeyānupatanaṃ heyaikāntavivarjanam /
yadetanmanaso rāma tadbandhaṃ viddhi netarat

mā khedaṃ bhaja heyeṣu nopādeyaparo bhava /
heyādeyadṛśau tyaktvā śeṣasthaḥ svacchatāṃ vraja

yeṣāmidamupādeyamidaṃ heyamiti sthitiḥ /
vilīnā te na vāñchanti ta tyajantīha kiṃcana

heyopādeyakalane kṣīṇe yāvanna cetasaḥ /
na tāvatsamatā bhātisābhre vyomnīvacandrikā

avastvidamidaṃ vastu yasyeti lulitaṃ manaḥ /
tasminnodeti samatā śākhoṭa iva mañjarī

yuktāyuktaiṣaṇā yatra lābhālābhavilāsinī /
samatā svacchatā tatra kuto vairāgyabhāsinī

ekasminbrahmatattve'sminvidyamāne nirāmaye /
nānā'nānātayā nityaṃ kimayuktaṃ kva yuktatā

īpsitānīpsitāśaṅke markaṭyau cittapādape /
cañcale sphurato yasminkutastasyeha saumyatā

nirāśatā nirbhayatā nityatā samatā jñatā /
nirīhatā niṣkriyatā saumyatā nirvikalpatā

dhṛtirmaitrī matistuṣṭirmṛdutā mṛdubhāṣitā /
heyopādeyanirmukte jñe tiṣṭhantyapavāsanam

dhāvamānamadhobhāge cittaṃ pratyāharedbalāt /
pratyāhāreṇa patitamadho vārīva setunā

bāhyānarthānimāṃstyaktvā tiṣṭhangacchansvapanśvasan /
sarvathā sarvadā sarvānāntarāṃśca vicāraya

gṛhītatṛṣṇāśaphari vāsanājālamāvilam /
saṃsāravāriprasṛtaṃ cintātantubhirātatam

anayā tīkṣṇayā tāta cchindhi buddhiśalākayā /
vātyayevāmbudaṃ kāle vahantyā vitate pade

asya saṃsāravṛkṣasya mūlaṃ doṣāṅkurāspadam /
bhavyadhīreṇa dhairyeṇa proddharoddhurayā dhiyā

manasaiva manaśchittvā kuṭhāreṇeva pādapam /
padaṃ pāvanamāsādya sadya eva sthiro bhava

manasaiva manacchittvā vismṛtyā caramaṃ manaḥ /
vartamānamapi cchittvā cchinnasaṃsāratāṃ vraja

moho vismṛtya saṃsāraṃ na bhūyaḥ parirohati /
cittaṃ vismṛtya saṃsāro na bhūyaḥ parirohati

tiṣṭhangacchansvapañjāgrannivasannutpatanpatan /
asadevedamityantarniścityāsthāṃ parityaja

samatāmalamāśritya saṃprāptaṃ kāryamāharan /
acintayaṃstathā'prāptaṃ vihareha hi rāghava

yathā śarvo'pi liṅgāni na bibharti bibharti ca /
tvamevamiha kāryāṇi kuru mā kuru cānagha

tvameva vettā tvamajastvamātmā tvaṃ maheśvaraḥ /
ātmano'vyatiriktaḥ saṃstvayetthamidamātatam

yenātmadṛśyasadbhāvādabhito bhāvanojjhitā /
sa na saṃgṛhyate doṣairharṣāmarṣaviṣādajaiḥ

rāgadveṣavinirmuktaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ /
yukta ityucyate yogī tyaktasaṃsāravāsanaḥ

sa yatkaroti yadbhuṅkte yaddadāti nihanti yat /
tatra muktadhiyastasya samatā sukhaduḥkhayoḥ

prāptaṃ kartavyameveti tyakteṣṭāniṣṭabhāvanaḥ /
pravartate yaḥ kāryeṣu na sa majjati kutracit

citsattāmātramevedamiti niścayavanmanaḥ /
tyaktabhogābhimananaṃ śamameti mahāmate

manaḥ prakṛtyaiva jaḍaṃ cittattvamanudhāvati /
māṃsagardhena mārjāro vane mṛgapatiṃ yathā

siṃhavīryavaśāllabdhaṃ māṃsaṃ bhuṅkte'nugo hareḥ /
cidvīryavaśataḥ prāptaṃ dṛśyamāśrayate manaḥ

mana evamasatkalpaṃ citprasādena jīvati /
bhāvayanviśvamevaikaṃ cintāmetya cidapyuta

jaḍaṃ yatkila nirhīnaṃ citā dīpikayaujasā /
tanmanaḥ śavasaṃkāśamaciduttiṣṭhate katham

citsvabhāvaparāmṛṣṭā spandaśaktirasanmayī /
kalpanā cittamityuktyā kathyate śāstradṛṣṭibhiḥ

yaścittaphaṇikūtkāraḥ saiveyaṃ kalanocyate /
cidevāhamiti jñātvā sā cittāmeva gacchati

cetyena rahitā yaiṣā cittadbrahma sanātanam /
cetyena sahitā yaiṣā citseyaṃ kalanocyate

kiṃcidāmṛṣṭarūpaṃ yadbrahma tacca sthiraṃ manaḥ /
kalpanā satsadaivaitatsadivopasthitā hṛdi

cittamityeva rūḍheyaṃ yadaiva kalanoditā //
tadaiva cittvaṃ vismṛtya sā jaḍeva vyavasthitā

saṃpannā kalanānāmnī saṃkalpānuvidhāyinī /
avacchedavatī vāgrā heyopādeyadharmiṇī

saiṣā cideva jagatāmāgateva svaśaktitaḥ /
na saṃprabodhitā yāvadrūpaṃ tāvanna budhyate

ataḥ śāstravicāreṇa vairāgyeṇa pareṇa ca /
nigraheṇendriyāṇāṃ ca bodhayetkalanāṃ svayam

kalanā sarvajantūnāṃ vijñānena śamena ca /
prabuddhā brahmatāmeti bhramatītarathā jagat

vyāmohamadirāmattāṃ luṭhitāṃ viṣayāvaṭe /
ātmāvedanasaṃsuptāṃ kalanāmeva bodhayet

aprabuddhā yadā hyeṣā na kiṃcidavabudhyate /
saṃkalpakalanevāntardṛśyamānāpyasanmayī

tayā paramayā dṛṣṭyā kalanaiṣāntarasthayā /
mañjarī gandhaśaktyeva padārtheṣu virājate

tanuḥ saṃkalpitā yaiṣā kalaneti jagattraye /
sā hi kiṃcidvijānāti nityaṃ jñānaikadharmiṇī

cetanena jaḍā rāma kalanopalarūpiṇī /
padminīvātapenāsau pareṇaiva prabodhyate

yathā śilāmayī kanyā coditāpi na nṛtyati /
tatheyaṃ kalanā dehe na kiṃcidavabudhyate

lipikarmanṛpairyuddhaṃ kva kṛtaṃ ghargharāravam /
kvacinna candrakiraṇairoṣadhyaḥ pratibodhitāḥ

asṛgāliptagātraiśca śavaiḥ kva parivalgitam /
kva gītaṃ madhuradhvānaṃ vanapāṣāṇakhaṇḍakaiḥ

kva puṃsā vihitairarkaiḥ kṣapitaṃ yāminītamaḥ /
kva saṃkalpamayaiśchāyā kriyate vyomakānanaiḥ

kva jaḍairupalākārairmithyābhramabharotthitaiḥ /
mṛgatṛṣṇāmayairebhirmanobhiḥ kriyate kriyā

yathātape kṣate sphāre mṛgatṛṣṇātaraṅgiṇī /
kalanā tadvadeveyaṃ sphuratyātmani satyalam

yadetatspanditaṃ nāma tanmano'dhigataṃ śaṭhaiḥ /
marutāṃ viddhi tāṃ śaktimantaḥ prāṇaśarīriṇīm

yeṣāṃ saṃvidanākrāntā saṃkalpalavaniścayaiḥ /
anākṣiptarasākārā prabhaiṣā pāramātmikī

ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti yā kalanāvilā /
prāṇātmatattvayostasyāḥ saṃjñā jīveti kathyate

dhīścittaṃ jīva ityetāḥ saṃkalpasyāsato matāḥ /
saṃjñāḥ saṃkalpitāstajjñairna rāma paramārthataḥ

mano no na matirnāpi dhīreṣā na śarīrakam /
astīha paramārthena svātmaivehāsti sarvadā

ātmaivedaṃ jagatsarvamātmā kālakramastathā /
sa cākāśādacchataro nāstīvāstyeva cāmalaḥ

acchatvādasadābhāsaḥ saṃvidrūpatayā tu sat /
ātmā sarvapadātītaḥ svānubhūtyānubhūyate

manastatra parikṣīṇaṃ yatra saṃvitparātmanaḥ /
andhakārakṣayastatra yatrālokaḥ pravartate

yatrātmasaṃvido'cchāyāḥ saṃkalpotthatayā matāḥ /
tatrātmano vismaraṇaṃ smaraṇaṃ cittajanmanaḥ

parasya puṃsaḥ saṃkalpamayatvaṃ cittamucyate /
acittatvamasaṃkalpānmokṣastenābhijāyate

etāvaccetaso janma bījaṃ saṃsārabhūtaye /
saṃkalponmukhatāṃ yātaḥ saṃvido vā kilātmanaḥ

nirvikalpāccitaḥ sattā saṃkalpāṅkakalaṅkitā /
kalanetyucyate tena puṃstvavadbuddhyate manaḥ

prāṇaśaktau niruddhāyāṃ mano rāma vilīyate /
dravyacchāyānu taddravyaṃ prāṇarūpaṃ hi mānasam

deśāntarānubhavanaṃ prāṇo vetti hṛdi sthitam /
spandavedanato yattanmana ityabhidhīyate

vairāgyātkāraṇābhyāsādyuktito vyasanakṣayāt /
paramārthāvabodhācca rodhyante prāṇavāyavaḥ

dṛṣado vidyate śaktiḥ kadāciccalanaidhasām /
na punarmanasāmasti śaktiḥ spandāvabodhane

spandaḥ prāṇamarucchaktiścaladrūpaiva sā jaḍā /
cicchaktiḥ svātmanaḥ svacchā sarvadā sarvagaiva sā

cicchakteḥ spandaśakteśca saṃbandhaḥ kalpyate manaḥ /
mithyaiva tatsamutpannaṃ mithyā jñānaṃ taducyate

eṣā hyavidyā kathitā māyaiṣā sā nigadyate /
parametattadajñānaṃ saṃsārādiviṣapradam

cicchakteḥ spandaśakteśca saṅge saṃkalpakalpanam /
na kṛtaṃ cetparikṣīṇāstadimā bhavabhītayaḥ

vāyutaḥ spandaśaktiryā sā citā cetyate yadā /
sacetyā cittadaivāntaḥ saṃkalpādyāti cittatām

cittataiṣā cito mithyā kalpitā bālayakṣavat /
akhaṇḍamaṇḍalākāraspandarūpā cideva yat

saiṣā cittā tadanyena kena saṃbādhyate kila /
akhaṇḍaśakterindrasya kena syātsaha saṃgaraḥ

ataḥ saṃbandhino'bhāvātsaṃbandho'tra na vidyate /
saṃbandhena vinā kasya siddhaṃ tatkīdṛśaṃ manaḥ

citspandayorekatāyāṃ kiṃ nāma mana ucyate /
kā senā hayamātaṅgasaṅgasaṃghaṭṭanaṃ vinā

tasmānnāstyeva duṣṭātma cittaṃ rāma jagattraye /
saiṣā samyakparijñānāccetaso jāyate kṣatiḥ

mudhā maivamanarthāya manaḥ saṃkalpayānagha /
mano mithyāsamuditaṃ nāstyatra paramārthataḥ

mā tvamantaḥ kvacitkiṃcitsaṃkalpaya mahāmate /
manaḥ saṃkalpakaṃ rāma yasmānnāstīha kutracit

asamyagjñānasaṃbhūtā kalpanā mṛgatṛṣṇikā /
hṛnmarau tava saṃśāntā samyagālokanānmune

jaḍatvānniḥsvarūpatvātsarvadaiva mṛtaṃ manaḥ /
mṛtena māryate lokaścitreyaṃ maurkhyacakrikā

yasya nātmā na deho'sti nādhāro nāpi cākṛtiḥ /
tenedaṃ bhakṣyate sarvaṃ citreyaṃ maurkhyavāgurā

sarvasāmagryahīnena hanyate manasāpi yaḥ /
nīlotpaladalāghātairmanye dalitamastakam

jaḍena mūkenāndhena nihato manasāpi yaḥ /
manye sa dahyate mūḍhaḥ pūrṇacandramarīcibhiḥ

vidyamāno'pi yaḥ śūro lokastenābhibhūyate /
avidyamānamevedaṃ hanyate mugdhatoditā

mithyāsaṃkalpakalitaṃ mithyāvasthitimāgatam /
anviṣṭamapi no dṛṣṭaṃ kā tasya kila śaktatā

aho nu khalu citreyaṃ māyāmayavidhāyinī /
cetasāpyatilolena loko'yamabhibhūyate

maurkhyaṃ yadāpadānviṣṭaḥ kā hi nāpadajānataḥ /
paśya maurkhyādiyaṃ sṛṣṭirajñānenaiva janyate

hā kaṣṭamapi durbuddheḥ sṛṣṭirmaurkhyavaśaṃ gatā /
asataiva yadetena jīvenāpyupapādyate

manye maurkhyamayī sṛṣṭiriyamatyantapelavā /
vāstaraṅgapravāheṇa kaṇaśaḥ pariśīryate

nīlāñjanālavālena yantreṇaiva vicūrṇyate /
indorābhogapūrṇasya karasparśena muhyati

ripubhirnayanonmuktairdṛṣṭaḥ sūtrairnibadhyate /
saṃkalpakṛtayā śūrasenayā paribhūyate

tasmātkileyaṃ manasā na sthitenaiva kutracit /
kalpitena mudhānyena kṛpaṇena nihanyate

mūrkhalokamayī sṛṣṭirmana evāsadutthitam /
yaḥ śakto na vaśīkartuṃ nāsau rāmopadiśyate

abhijātā'svarūpaiṣā prajñā kṣodeṣu na kṣamā /
nopadeśagirāṃ yogyā paripūrṇeva saṃsthitā

vibhetyeṣāpi vīṇāyāstantrīguṇatanudhvaneḥ /
bandhorapi sanidrasya vibheti vadanadyuteḥ

asato'pi janāduccairgītādbhītā palāyate /
svenaiva manasāpyajñā kilaiṣā vivaśīkṛtā

sukhalavavivaśā dviṣeva taptā
hṛdayagatena nijena cetasaiva /
vidhuritadhiṣaṇā na vetti satyaṃ
tadapi kathaṃ parimohito mudhaiva

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe manovinivāraṇaṃ nāma trayodaśaḥ sargaḥ