યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.14

ચતુર્દશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંસારસાગરાસારકલ્લોલૈરુહ્યમાનયા ।
મતેર્માનદ મૂકત્વં યયા જનતયાર્જિતમ્

આત્મલાભમયોદારકલાભિરિહ સા મયા ।
વિચારોક્તિભિરેતાભિઃ શાસ્ત્રેઽસ્મિન્નોપદિશ્યતે

ન પશ્યત્યેવ યોઽત્યર્થં તસ્ય કઃ ખલુ દુર્મતિઃ ।
વિચિત્રમઞ્જરી ચિત્રં સંદર્શયતિ કાનનમ્

કઃ કુષ્ઠઘર્ઘરઘ્રાણં નાનામોદવિચારણે ।
મૂર્ખમાત્મોપદેશેન પ્રમાણીકુરુતેઽમતિઃ

વિપર્યસ્તેન્દ્રિયં મત્તં મદિરાઘૂર્ણિતેક્ષણમ્ ।
ધર્મનિર્ણયસાક્ષિત્વે કઃ પ્રમાણીકરોત્યધીઃ

કઃ શવં વા શ્મશાનસ્થં સમવાયકથાશતમ્ ।
પરિપૃચ્છતિ સંદેહે કશ્ચ મૂર્ખં પ્રશાસ્તિ ચ

યેનાશયબિલસ્થોઽપિ મૂકોન્ધોઽપિ ન નિર્જિતઃ ।
મનોવ્યાલઃ સદુર્બુદ્ધિઃ કથં નામોપદિશ્યતે

જિતમેવ મનો વિદ્ધિ વસ્તુતો યન્ન વિદ્યતે ।
નિકટાત્સા ચિરાસ્તૈવ યા શિલા નૈવ વિદ્યતે ॥
મનો ન વિજિતં રામ યેનાસદપિ દુર્ધિયા ।
તેનાગ્રસ્તવિષેણૈવ મ્રિયતે વિષમૂર્ચ્છયા

જ્ઞઃ પશ્યતિ સદૈવાત્મા સ્પન્દને પ્રાણશક્તયઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ સ્વધર્મેષુ મનો રામ કિમુચ્યતે

પ્રાણાનાં સ્પન્દની શક્તિર્જ્ઞાનશક્તિઃ પરાત્મનઃ ।
ઇન્દ્રિયાણાં નિજા શક્તિરેકઃ કોઽત્ર નિબધ્યતે

સર્વાસ્તદંશવસ્તસ્ય સર્વશક્તેઃ કિલાત્મનઃ ।
પૃથક્તા વાચ્યતા ચેયં કુતો નામ તવોત્થિતા

કિં નામ જીવ ઇત્યુક્તં યેનેહાન્ધીકૃતં જગત્ ।
ચિત્તં ચૈવાસદેવ ત્વં વિદ્ધિ કા તસ્ય શક્તતા

મનોનિર્દગ્ધદૃષ્ટીનાં દૃષ્ટ્વા દુઃખપરમ્પરામ્ ।
મતિર્મે કરુણાક્રાન્તા રામ મુગ્ધેવ તપ્યતે

કઃ કિલાત્ર કુતઃ ખેદો યન્મૂર્ખઃ પરિતપ્યતે ।
દુઃખાયૈવ હિ જાયન્તે કરભાઃ પ્રાકૃતાસ્તથા

વિનાશાયૈવ જાયન્તે જડા દેહેષ્વબુદ્ધયઃ ।
અનારતોદયાઃ પાપા બુદ્બુદા જલધેરિવ

કિયન્તઃ પશ્ય પશવઃ પ્રત્યહં પ્રતિમણ્ડલમ્ ।
સૂનાવદ્ભિર્નિહન્યન્તે કૈવાત્ર પરિદેવના

અર્બુદાન્યનિલો હન્તિ ક્ષમાજાતેષુ ચાન્વહમ્ ।
દંશાનાં મશકાનાં ચ કૈવાત્ર પરિદેવના

દિશં પ્રતિ ગિરીન્દ્રેષુ પુલિન્દાદ્યા વને વને ।
નિઘ્નન્તિ મૃગલક્ષાણિ કૈવાત્ર પરિદેવના

જલે જલચરવ્યૂહાન્સૂક્ષ્માન્સ્થૂલો નિકૃન્તતિ ।
ગ્રાસાર્થં નિર્દયો મત્સ્યઃ કૈવાત્ર પરિદેવના

લિક્ષામણુકણક્ષામાં ક્ષુધા ખાદતિ મક્ષિકા ।
તાં કોશકારઃ ક્ષુધિતો દંશસ્તમપિ ચઞ્ચલમ્

તં દંશં દર્દુરો ભુઙ્ક્તે વ્યાલસ્તમપિ દર્દુરમ્ ।
સર્પમુગ્રં ખગો હન્તિ બભ્રુશ્ચૈનં નિકૃન્તતિ

બભ્રું હિનસ્તિ માર્જારો માર્જારં શ્વા નિકૃન્તતિ ।
ઋક્ષઃ કૌલેયકં હન્તિ ઋક્ષં વ્યાઘ્રો નિકૃન્તતિ

સિંહોઽભિભવતિ વ્યાઘ્રં શરભઃ સિંહમત્તિ ચ ।
શરભો નાશમાયાતિ મત્તમેઘવિલઙ્ઘને

મેઘા વાતૈર્વિધૂયન્તે વાયવો ગિરિભિર્જિતાઃ ।
ગિરયો વજ્રનિષ્પિષ્ટાઃ શક્રસ્ય વશગઃ પવિઃ

વિષ્ણુના ક્રિયતે શક્રો વિષ્ણુર્ગચ્છતિ જન્તુતામ્ ।
સુખદુઃખદશામેતાં જરામરણપાલિતામ્

જન્તવોઽપિ મહાકાયા અપિ વિદ્યાયુધાન્વિતાઃ ।
લિક્ષાભિરઙ્ગલગ્નાભિરુપજીવ્યન્ત એવ હિ

અજસ્રમેવમાલૂનવિશીર્ણં ભૂતજઙ્ગલમ્ ।
પરસ્પરમલં મોહાદદ્યતે રક્ષ્યતેઽપિ ચ

અનારતં વિનશ્યન્તિ વિવિધા ભૂતજાતયઃ ।
અનારતં ચ જાયન્તે લિક્ષાયૂકાપિપીલિકાઃ

જલકોશેષુ જાયન્તે મત્સ્યેભમકરાદયઃ ।
ભૂમાવન્તઃ પ્રજાયન્તે કીટૌઘા વૃશ્ચિકાદયઃ

અન્તરિક્ષેઽપિ જાયન્તે આકાશવિહગાદયઃ ।
વનવીથિષુ જાયન્તે સિંહવ્યાઘ્રમૃગાદયઃ

પ્રાણ્યઙ્ગેષ્વપિ જાયન્તે વિચિત્રાઃ કકુભં પ્રતિ ।
સ્થાવરેષ્વપિ જાયન્તે ઘુણા જઘનકાદયઃ

શિલાન્તરેષુ જાયન્તે કીટભેકઘુણાદયઃ ।
વિષ્ઠાયામપિ જાયન્તે નાનાકીટગણાસ્તથા

એવમેતેષ્વસંખ્યેષુ જન્મસ્વપચયેષુ ચ ।
અજસ્રં કરુણાવન્તો નન્દન્તુ પ્રરુદન્તુ વા

અનારતમૃતાવસ્મિન્નનારતસમુદ્ભવે ।
સંસારસંભ્રમે યુક્તા ન તુષ્ટિર્ન ચ દુઃખિતા

પઙ્ક્તયસ્ત્વેવમેવેમા વૃક્ષપર્ણગણૈઃ સમાઃ ।
ઉત્પત્યોત્પત્ય લીયન્તે ભૂતાનાં ભૂરિસંભવાઃ

યઃ પ્રવૃત્તઃ કુબુદ્ધીનાં દયાવાન્દુઃખમાર્જને ।
સ્વગતચ્છત્રનિર્મૃષ્ટસૂર્યાંશુ ખિદ્યતે નભઃ

ન તિર્યક્સમધર્માણ ઉપદેશ્યા નરા ભુવિ ।
કથાર્થકથનેનાર્થઃ કઃ સ્થાણુનિકટે વને

કિં કિલ સ્ફારમનસાં પશૂનાં ચ વિશેષણમ્ ।
કૃષ્યન્તે પશવો રજ્જ્વા મનસા મૂઢચેતસઃ

સ્વચિત્તપઙ્કમગ્નાનાં સ્વનાશારબ્ધકર્મણામ્ ।
મૂર્ખાણામાપદં દૃષ્ટ્વા પ્રરુદન્ત્યુપલા અપિ

અનિર્જિતાત્મચિત્તાનાં સમન્તાદ્દુઃખદા દશાઃ ।
તન્માર્જનં કૃતપ્રજ્ઞો નાઽતઃ સંપ્રતિપદ્યતે

વિનિર્જિતાત્મચિત્તાનાં દુઃખાનિ રઘુનન્દન ।
સુવિચાર્યાણિ તેનાત્ર જ્ઞાતજ્ઞેયઃ પ્રવર્તતામ્

મનો નાસ્તિ મહાબાહો મા મુધોપ પ્રકલ્પય ।
અનેન કલ્પિતેન ત્વં વેતાલેનેવ હન્યસે

યાવદ્વિસ્મૃતવાનાત્મતત્ત્વં મૂઢો ભવદ્ભવાન્ ।
તાવત્તવ મનોવ્યાલો બભૂવાભ્યુદિતસ્તતઃ

ઇદાનીં ભવતા જ્ઞાતં યથાભૂતમરિંદમ ।
સંકલ્પાદ્વર્ધતે ચિત્તં તદેવાશુ પરિત્યજ

દૃશ્યમાશ્રયસીદં ચેત્તત્સચિત્તોઽસિ બાન્ધવાન્ ।
દૃશ્યં સંત્યજસીદં ચેત્તત્સચિત્તોસિ મોક્ષવાન્

અયં ગુણસમાહારો બન્ધાયૈવ સમાશ્રિતઃ ।
સંત્યક્તો ભવ મોક્ષાય યથેચ્છસિ તથા કુરુ

નાહં નેદમિતિ ધ્યાયંસ્તિષ્ઠ ત્વમચલાચલઃ ।
અનન્તાકાશસંકાશહૃદયો હૃદયેશ્વરઃ

આત્મનો જગતશ્ચાસ્ય ત્વમઙ્ગ કલનામલમ્ ।
રામ દ્વિત્વમયીં ત્યક્ત્વાશેષસ્થઃ સુસ્થિરો ભવ

આત્મનો જગતશ્ચાન્તર્દ્રષ્ટૃદૃશ્યદશાન્તરે ।
દર્શનાખ્યે સ્વમાત્માનં સર્વદા ભાવયન્ભવ

સ્વાદ્યસ્વાદકસંત્યક્તં સ્વાદ્યસ્વાદકમધ્યગમ્ ।
સ્વાદનં કેવલં ધ્યાયન્નિત્યમાત્મમયો ભવ

રામાનુભવનીયસ્ય તથાનુભવિતુઃ સ્વયમ્ ।
અવલમ્બ્ય નિરાલમ્બં મધ્યં મધ્યે સ્થિરો ભવ

ભવભાવનયા હીનં ભાવાભાવદશોજ્ઝિતમ્ ।
ભાવયન્નેવમાત્માનમાત્મસંસ્થઃ સ્વયં ભવ

આત્મસત્તાં ત્યજન્નેતાં ચેત્યં ભાવયસિ સ્વયમ્ ।
યદા રામ તદા યાસિ ચિત્તતામતિદુઃખદામ્

ચિત્તતાં શૃઙ્ખલામેતાં સ્વરૂપજ્ઞાનયુક્તિતઃ ।
બિલાચ્ચિત્તાન્મહાબાહો સ્વાત્મસિંહં વિમોચય

પરમાત્મદશાં ત્યક્ત્વા ચેત્યં પરિપતન્નલમ્ ।
યદા ગચ્છસિ સંકલ્પં ચેત્યં સંપશ્યસે તદા

આત્મનો વ્યતિરિક્તં સચ્ચિત્તમિત્યઙ્ગ સંવિદા ।
મનઃ સંપદ્યતે દુઃખિ ક્ષીયતે ત્યક્તયા તયા

આત્મૈવેદં જગત્સર્વમિત્યન્તઃ સંવિદોદયે ।
ક્વ ચેતા ક્વચ વા ચિત્તં કિં ચેત્યં ચેતનં ચ કિમ્

અહમાત્મેતિ જીવોઽસ્મીત્યેતાવચ્ચિત્તકં વિદુઃ ।
અનેનેત્થમનાદ્યન્તં દુઃખં રાઘવ તન્યતે

અહમાત્મા ન જીવાખ્યાઃ સત્તાઃ સન્તીતરાઃ ક્વચિત્ ।
ઇત્યેવ ચિત્તોપશમઃ પરમં સુખમુચ્યતે

આત્મૈવેદં જગદિતિ જાતે રાઘવ નિશ્ચયે ।
અસત્તા ચેતસો જાતા ભવત્યેવ ન સંશયઃ

એવં સત્યાવબોધેન સ્વાત્મૈવેદમિતિ સ્થિતિઃ ।
મનઃ સુગલિતં વિદ્ધિ સૂર્યભાસા તમો યથા

મનઃસર્પઃ શરીરસ્થો યાવત્તાવન્મહદ્ભયમ્ ।
તસ્મિન્નુત્સારિતે યોગાદ્ભયસ્યાવસરઃ કુતઃ

ભ્રાન્તિમાત્રોત્થિતશ્ચિત્તે વેતાલોઽતિબલોઽનઘ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનેન મન્ત્રેણ પ્રસભં વિનિપાત્યતામ્

દેહગેહાદ્ગતે ચિત્તયક્ષે બલવતાં વરે ।
નિરાધિર્વિગતોદ્વેગસ્તિષ્ઠ નાસ્તિ ભયં તવ

નીરાગ એવ નિરુપાર્જન એવ ચાસ્મી-
ત્યેતાવતૈવ ગલિતા તવ ચિત્તસત્તા ।
નિર્દુઃખમુત્તમપદં પરમં ગતોઽસિ
તિષ્ઠોપશાન્તપરમૈષણ એવમન્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષુ ઉપશમપ્રકરણે સ્વચિત્તનિરૂપણં નામ ચતુર્દશઃ સર્ગઃ