યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.13

ત્રયોદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં જનકવદ્રામ વિચાર્યાત્માનમાત્મના ।
પદં વિદિતવેદ્યાનામવિઘ્નેનાધિગચ્છસિ

યે હિ પાશ્ચાત્યજન્માનઃ પ્રાજ્ઞા રાજસસાત્ત્વિકાઃ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ સ્વયં પ્રાપ્યં તે જના જનકા ઇવ

તાવત્તાવદ્વિજિત્યારીનિન્દ્રિયાખ્યાન્પુનઃપુનઃ ।
યાવદાત્માત્મનૈવાયમાત્મન્યેવ પ્રસીદતિ

પ્રસન્ને સર્વગે દેવે દેવેશે પરમાત્મનિ ।
સ્વયમાલોકિતે સર્વાઃ ક્ષીયન્તે દુઃખદૃષ્ટયઃ

મુષ્ટયો મોહબીજાનાં વૃષ્ટયો વિવિધાપદામ્ ।
કુદૃષ્ટયઃ ક્ષયં યાન્તિ દૃષ્ટે તસ્મિન્પરાવરે ॥ ઽ
સદા જનકવદ્રામ સર્વારમ્ભવદાત્મના ।
પ્રજ્ઞયાત્માનમાલક્ષ્ય લક્ષ્મીવાનુત્તમો ભવ

નિત્યમન્તર્વિચારસ્ય પશ્યતશ્ચઞ્ચલં જગત્ ।
જનકસ્યેવ કાલેન સ્વયમાત્મા પ્રસીદતિ

ન દૈવં નચ કર્માણિ ન ધનાનિ ન બાન્ધવાઃ ।
શરણં ભવભીતાનાં સ્વપ્રયત્નાદૃતે નૃણામ્

યે દૈવનિષ્ઠાઃ કૃત્યાદૌ કુવિકલ્પપરાયણાઃ ।
તેષાં મન્દા મતિસ્તાત નાનુગમ્યા વિનાશની

વિવેકં પરમાશ્રિત્ય વિલોક્યાત્માનમાત્મના ।
ધિયા વિરાગોદ્ધુરયા સંસારજલધિં તરેત્

એષા સા કથિતા રામ નભઃફલનિપાતવત્ ।
સુખદા જ્ઞાનસંપ્રાપ્તિરજ્ઞાનતરુશાતની

જનકસ્યેવ સદ્બુદ્ધેઃ સ્વયમેવ વિલોકિનઃ ।
વિકાસમેત્યયં દેહી દેવઃ પ્રાતરિવામ્બુજમ્

સંસારમનનં ચિત્રં વિચારેણ વિલીયતે ।
ગલદ્વશીકૃતસ્પર્શમાતપેન હિમં યથા

અયમેવાહમિત્યસ્યા નિશાયા ઉદિતે ક્ષયે ।
સ્વયં સર્વગતઃ સ્ફારઃ સ્વાલોકઃ સંપ્રવર્તતે

અયમેવાહમિત્યસ્મિન્સંકોચે વિલયં ગતે ।
અનન્તભુવનવ્યાપી વિસ્તાર ઉપજાયતે

જનકેન પરિત્યક્તા યથાહંકારવાસના ।
તથા ત્વમપિ સદ્બુદ્ધે વિચાર્યાન્તઃ પરિત્યજ

અહંકારામ્બુદે ક્ષીણે ચિદ્વ્યોમ્નિ વિમલે તતે ।
નૂનં સંપ્રૌઢતામેતિ સ્વાલોકો ભાસ્કરઃ પરઃ

એતાવદેવાતિતમો યદહંભાવભાવનમ્ ।
તસ્મિંશ્ચ શમમાનીતે પ્રકાશ ઉપજાયતે

નાહમસ્તિ ન ચાન્યોસ્તિ નચ નાસ્તીતિ ભાવિતમ્ ।
મનઃ પ્રશાન્તિમાયાતં નોપાદેયેષુ મજ્જતિ

ઉપાદેયાનુપતનં હેયૈકાન્તવિવર્જનમ્ ।
યદેતન્મનસો રામ તદ્બન્ધં વિદ્ધિ નેતરત્

મા ખેદં ભજ હેયેષુ નોપાદેયપરો ભવ ।
હેયાદેયદૃશૌ ત્યક્ત્વા શેષસ્થઃ સ્વચ્છતાં વ્રજ

યેષામિદમુપાદેયમિદં હેયમિતિ સ્થિતિઃ ।
વિલીના તે ન વાઞ્છન્તિ ત ત્યજન્તીહ કિંચન

હેયોપાદેયકલને ક્ષીણે યાવન્ન ચેતસઃ ।
ન તાવત્સમતા ભાતિસાભ્રે વ્યોમ્નીવચન્દ્રિકા

અવસ્ત્વિદમિદં વસ્તુ યસ્યેતિ લુલિતં મનઃ ।
તસ્મિન્નોદેતિ સમતા શાખોટ ઇવ મઞ્જરી

યુક્તાયુક્તૈષણા યત્ર લાભાલાભવિલાસિની ।
સમતા સ્વચ્છતા તત્ર કુતો વૈરાગ્યભાસિની

એકસ્મિન્બ્રહ્મતત્ત્વેઽસ્મિન્વિદ્યમાને નિરામયે ।
નાનાઽનાનાતયા નિત્યં કિમયુક્તં ક્વ યુક્તતા

ઈપ્સિતાનીપ્સિતાશઙ્કે મર્કટ્યૌ ચિત્તપાદપે ।
ચઞ્ચલે સ્ફુરતો યસ્મિન્કુતસ્તસ્યેહ સૌમ્યતા

નિરાશતા નિર્ભયતા નિત્યતા સમતા જ્ઞતા ।
નિરીહતા નિષ્ક્રિયતા સૌમ્યતા નિર્વિકલ્પતા

ધૃતિર્મૈત્રી મતિસ્તુષ્ટિર્મૃદુતા મૃદુભાષિતા ।
હેયોપાદેયનિર્મુક્તે જ્ઞે તિષ્ઠન્ત્યપવાસનમ્

ધાવમાનમધોભાગે ચિત્તં પ્રત્યાહરેદ્બલાત્ ।
પ્રત્યાહારેણ પતિતમધો વારીવ સેતુના

બાહ્યાનર્થાનિમાંસ્ત્યક્ત્વા તિષ્ઠન્ગચ્છન્સ્વપન્શ્વસન્ ।
સર્વથા સર્વદા સર્વાનાન્તરાંશ્ચ વિચારય

ગૃહીતતૃષ્ણાશફરિ વાસનાજાલમાવિલમ્ ।
સંસારવારિપ્રસૃતં ચિન્તાતન્તુભિરાતતમ્

અનયા તીક્ષ્ણયા તાત ચ્છિન્ધિ બુદ્ધિશલાકયા ।
વાત્યયેવામ્બુદં કાલે વહન્ત્યા વિતતે પદે

અસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય મૂલં દોષાઙ્કુરાસ્પદમ્ ।
ભવ્યધીરેણ ધૈર્યેણ પ્રોદ્ધરોદ્ધુરયા ધિયા

મનસૈવ મનશ્છિત્ત્વા કુઠારેણેવ પાદપમ્ ।
પદં પાવનમાસાદ્ય સદ્ય એવ સ્થિરો ભવ

મનસૈવ મનચ્છિત્ત્વા વિસ્મૃત્યા ચરમં મનઃ ।
વર્તમાનમપિ ચ્છિત્ત્વા ચ્છિન્નસંસારતાં વ્રજ

મોહો વિસ્મૃત્ય સંસારં ન ભૂયઃ પરિરોહતિ ।
ચિત્તં વિસ્મૃત્ય સંસારો ન ભૂયઃ પરિરોહતિ

તિષ્ઠન્ગચ્છન્સ્વપઞ્જાગ્રન્નિવસન્નુત્પતન્પતન્ ।
અસદેવેદમિત્યન્તર્નિશ્ચિત્યાસ્થાં પરિત્યજ

સમતામલમાશ્રિત્ય સંપ્રાપ્તં કાર્યમાહરન્ ।
અચિન્તયંસ્તથાઽપ્રાપ્તં વિહરેહ હિ રાઘવ

યથા શર્વોઽપિ લિઙ્ગાનિ ન બિભર્તિ બિભર્તિ ચ ।
ત્વમેવમિહ કાર્યાણિ કુરુ મા કુરુ ચાનઘ

ત્વમેવ વેત્તા ત્વમજસ્ત્વમાત્મા ત્વં મહેશ્વરઃ ।
આત્મનોઽવ્યતિરિક્તઃ સંસ્ત્વયેત્થમિદમાતતમ્

યેનાત્મદૃશ્યસદ્ભાવાદભિતો ભાવનોજ્ઝિતા ।
સ ન સંગૃહ્યતે દોષૈર્હર્ષામર્ષવિષાદજૈઃ

રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ।
યુક્ત ઇત્યુચ્યતે યોગી ત્યક્તસંસારવાસનઃ

સ યત્કરોતિ યદ્ભુઙ્ક્તે યદ્દદાતિ નિહન્તિ યત્ ।
તત્ર મુક્તધિયસ્તસ્ય સમતા સુખદુઃખયોઃ

પ્રાપ્તં કર્તવ્યમેવેતિ ત્યક્તેષ્ટાનિષ્ટભાવનઃ ।
પ્રવર્તતે યઃ કાર્યેષુ ન સ મજ્જતિ કુત્રચિત્

ચિત્સત્તામાત્રમેવેદમિતિ નિશ્ચયવન્મનઃ ।
ત્યક્તભોગાભિમનનં શમમેતિ મહામતે

મનઃ પ્રકૃત્યૈવ જડં ચિત્તત્ત્વમનુધાવતિ ।
માંસગર્ધેન માર્જારો વને મૃગપતિં યથા

સિંહવીર્યવશાલ્લબ્ધં માંસં ભુઙ્ક્તેઽનુગો હરેઃ ।
ચિદ્વીર્યવશતઃ પ્રાપ્તં દૃશ્યમાશ્રયતે મનઃ

મન એવમસત્કલ્પં ચિત્પ્રસાદેન જીવતિ ।
ભાવયન્વિશ્વમેવૈકં ચિન્તામેત્ય ચિદપ્યુત

જડં યત્કિલ નિર્હીનં ચિતા દીપિકયૌજસા ।
તન્મનઃ શવસંકાશમચિદુત્તિષ્ઠતે કથમ્

ચિત્સ્વભાવપરામૃષ્ટા સ્પન્દશક્તિરસન્મયી ।
કલ્પના ચિત્તમિત્યુક્ત્યા કથ્યતે શાસ્ત્રદૃષ્ટિભિઃ

યશ્ચિત્તફણિકૂત્કારઃ સૈવેયં કલનોચ્યતે ।
ચિદેવાહમિતિ જ્ઞાત્વા સા ચિત્તામેવ ગચ્છતિ

ચેત્યેન રહિતા યૈષા ચિત્તદ્બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
ચેત્યેન સહિતા યૈષા ચિત્સેયં કલનોચ્યતે

કિંચિદામૃષ્ટરૂપં યદ્બ્રહ્મ તચ્ચ સ્થિરં મનઃ ।
કલ્પના સત્સદૈવૈતત્સદિવોપસ્થિતા હૃદિ

ચિત્તમિત્યેવ રૂઢેયં યદૈવ કલનોદિતા ॥
તદૈવ ચિત્ત્વં વિસ્મૃત્ય સા જડેવ વ્યવસ્થિતા

સંપન્ના કલનાનામ્ની સંકલ્પાનુવિધાયિની ।
અવચ્છેદવતી વાગ્રા હેયોપાદેયધર્મિણી

સૈષા ચિદેવ જગતામાગતેવ સ્વશક્તિતઃ ।
ન સંપ્રબોધિતા યાવદ્રૂપં તાવન્ન બુધ્યતે

અતઃ શાસ્ત્રવિચારેણ વૈરાગ્યેણ પરેણ ચ ।
નિગ્રહેણેન્દ્રિયાણાં ચ બોધયેત્કલનાં સ્વયમ્

કલના સર્વજન્તૂનાં વિજ્ઞાનેન શમેન ચ ।
પ્રબુદ્ધા બ્રહ્મતામેતિ ભ્રમતીતરથા જગત્

વ્યામોહમદિરામત્તાં લુઠિતાં વિષયાવટે ।
આત્માવેદનસંસુપ્તાં કલનામેવ બોધયેત્

અપ્રબુદ્ધા યદા હ્યેષા ન કિંચિદવબુધ્યતે ।
સંકલ્પકલનેવાન્તર્દૃશ્યમાનાપ્યસન્મયી

તયા પરમયા દૃષ્ટ્યા કલનૈષાન્તરસ્થયા ।
મઞ્જરી ગન્ધશક્ત્યેવ પદાર્થેષુ વિરાજતે

તનુઃ સંકલ્પિતા યૈષા કલનેતિ જગત્ત્રયે ।
સા હિ કિંચિદ્વિજાનાતિ નિત્યં જ્ઞાનૈકધર્મિણી

ચેતનેન જડા રામ કલનોપલરૂપિણી ।
પદ્મિનીવાતપેનાસૌ પરેણૈવ પ્રબોધ્યતે

યથા શિલામયી કન્યા ચોદિતાપિ ન નૃત્યતિ ।
તથેયં કલના દેહે ન કિંચિદવબુધ્યતે

લિપિકર્મનૃપૈર્યુદ્ધં ક્વ કૃતં ઘર્ઘરારવમ્ ।
ક્વચિન્ન ચન્દ્રકિરણૈરોષધ્યઃ પ્રતિબોધિતાઃ

અસૃગાલિપ્તગાત્રૈશ્ચ શવૈઃ ક્વ પરિવલ્ગિતમ્ ।
ક્વ ગીતં મધુરધ્વાનં વનપાષાણખણ્ડકૈઃ

ક્વ પુંસા વિહિતૈરર્કૈઃ ક્ષપિતં યામિનીતમઃ ।
ક્વ સંકલ્પમયૈશ્છાયા ક્રિયતે વ્યોમકાનનૈઃ

ક્વ જડૈરુપલાકારૈર્મિથ્યાભ્રમભરોત્થિતૈઃ ।
મૃગતૃષ્ણામયૈરેભિર્મનોભિઃ ક્રિયતે ક્રિયા

યથાતપે ક્ષતે સ્ફારે મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણી ।
કલના તદ્વદેવેયં સ્ફુરત્યાત્મનિ સત્યલમ્

યદેતત્સ્પન્દિતં નામ તન્મનોઽધિગતં શઠૈઃ ।
મરુતાં વિદ્ધિ તાં શક્તિમન્તઃ પ્રાણશરીરિણીમ્

યેષાં સંવિદનાક્રાન્તા સંકલ્પલવનિશ્ચયૈઃ ।
અનાક્ષિપ્તરસાકારા પ્રભૈષા પારમાત્મિકી

અયં સોઽહમિદં તન્મ ઇતિ યા કલનાવિલા ।
પ્રાણાત્મતત્ત્વયોસ્તસ્યાઃ સંજ્ઞા જીવેતિ કથ્યતે

ધીશ્ચિત્તં જીવ ઇત્યેતાઃ સંકલ્પસ્યાસતો મતાઃ ।
સંજ્ઞાઃ સંકલ્પિતાસ્તજ્જ્ઞૈર્ન રામ પરમાર્થતઃ

મનો નો ન મતિર્નાપિ ધીરેષા ન શરીરકમ્ ।
અસ્તીહ પરમાર્થેન સ્વાત્મૈવેહાસ્તિ સર્વદા

આત્મૈવેદં જગત્સર્વમાત્મા કાલક્રમસ્તથા ।
સ ચાકાશાદચ્છતરો નાસ્તીવાસ્ત્યેવ ચામલઃ

અચ્છત્વાદસદાભાસઃ સંવિદ્રૂપતયા તુ સત્ ।
આત્મા સર્વપદાતીતઃ સ્વાનુભૂત્યાનુભૂયતે

મનસ્તત્ર પરિક્ષીણં યત્ર સંવિત્પરાત્મનઃ ।
અન્ધકારક્ષયસ્તત્ર યત્રાલોકઃ પ્રવર્તતે

યત્રાત્મસંવિદોઽચ્છાયાઃ સંકલ્પોત્થતયા મતાઃ ।
તત્રાત્મનો વિસ્મરણં સ્મરણં ચિત્તજન્મનઃ

પરસ્ય પુંસઃ સંકલ્પમયત્વં ચિત્તમુચ્યતે ।
અચિત્તત્વમસંકલ્પાન્મોક્ષસ્તેનાભિજાયતે

એતાવચ્ચેતસો જન્મ બીજં સંસારભૂતયે ।
સંકલ્પોન્મુખતાં યાતઃ સંવિદો વા કિલાત્મનઃ

નિર્વિકલ્પાચ્ચિતઃ સત્તા સંકલ્પાઙ્કકલઙ્કિતા ।
કલનેત્યુચ્યતે તેન પુંસ્ત્વવદ્બુદ્ધ્યતે મનઃ

પ્રાણશક્તૌ નિરુદ્ધાયાં મનો રામ વિલીયતે ।
દ્રવ્યચ્છાયાનુ તદ્દ્રવ્યં પ્રાણરૂપં હિ માનસમ્

દેશાન્તરાનુભવનં પ્રાણો વેત્તિ હૃદિ સ્થિતમ્ ।
સ્પન્દવેદનતો યત્તન્મન ઇત્યભિધીયતે

વૈરાગ્યાત્કારણાભ્યાસાદ્યુક્તિતો વ્યસનક્ષયાત્ ।
પરમાર્થાવબોધાચ્ચ રોધ્યન્તે પ્રાણવાયવઃ

દૃષદો વિદ્યતે શક્તિઃ કદાચિચ્ચલનૈધસામ્ ।
ન પુનર્મનસામસ્તિ શક્તિઃ સ્પન્દાવબોધને

સ્પન્દઃ પ્રાણમરુચ્છક્તિશ્ચલદ્રૂપૈવ સા જડા ।
ચિચ્છક્તિઃ સ્વાત્મનઃ સ્વચ્છા સર્વદા સર્વગૈવ સા

ચિચ્છક્તેઃ સ્પન્દશક્તેશ્ચ સંબન્ધઃ કલ્પ્યતે મનઃ ।
મિથ્યૈવ તત્સમુત્પન્નં મિથ્યા જ્ઞાનં તદુચ્યતે

એષા હ્યવિદ્યા કથિતા માયૈષા સા નિગદ્યતે ।
પરમેતત્તદજ્ઞાનં સંસારાદિવિષપ્રદમ્

ચિચ્છક્તેઃ સ્પન્દશક્તેશ્ચ સઙ્ગે સંકલ્પકલ્પનમ્ ।
ન કૃતં ચેત્પરિક્ષીણાસ્તદિમા ભવભીતયઃ

વાયુતઃ સ્પન્દશક્તિર્યા સા ચિતા ચેત્યતે યદા ।
સચેત્યા ચિત્તદૈવાન્તઃ સંકલ્પાદ્યાતિ ચિત્તતામ્

ચિત્તતૈષા ચિતો મિથ્યા કલ્પિતા બાલયક્ષવત્ ।
અખણ્ડમણ્ડલાકારસ્પન્દરૂપા ચિદેવ યત્

સૈષા ચિત્તા તદન્યેન કેન સંબાધ્યતે કિલ ।
અખણ્ડશક્તેરિન્દ્રસ્ય કેન સ્યાત્સહ સંગરઃ

અતઃ સંબન્ધિનોઽભાવાત્સંબન્ધોઽત્ર ન વિદ્યતે ।
સંબન્ધેન વિના કસ્ય સિદ્ધં તત્કીદૃશં મનઃ

ચિત્સ્પન્દયોરેકતાયાં કિં નામ મન ઉચ્યતે ।
કા સેના હયમાતઙ્ગસઙ્ગસંઘટ્ટનં વિના

તસ્માન્નાસ્ત્યેવ દુષ્ટાત્મ ચિત્તં રામ જગત્ત્રયે ।
સૈષા સમ્યક્પરિજ્ઞાનાચ્ચેતસો જાયતે ક્ષતિઃ

મુધા મૈવમનર્થાય મનઃ સંકલ્પયાનઘ ।
મનો મિથ્યાસમુદિતં નાસ્ત્યત્ર પરમાર્થતઃ

મા ત્વમન્તઃ ક્વચિત્કિંચિત્સંકલ્પય મહામતે ।
મનઃ સંકલ્પકં રામ યસ્માન્નાસ્તીહ કુત્રચિત્

અસમ્યગ્જ્ઞાનસંભૂતા કલ્પના મૃગતૃષ્ણિકા ।
હૃન્મરૌ તવ સંશાન્તા સમ્યગાલોકનાન્મુને

જડત્વાન્નિઃસ્વરૂપત્વાત્સર્વદૈવ મૃતં મનઃ ।
મૃતેન માર્યતે લોકશ્ચિત્રેયં મૌર્ખ્યચક્રિકા

યસ્ય નાત્મા ન દેહોઽસ્તિ નાધારો નાપિ ચાકૃતિઃ ।
તેનેદં ભક્ષ્યતે સર્વં ચિત્રેયં મૌર્ખ્યવાગુરા

સર્વસામગ્ર્યહીનેન હન્યતે મનસાપિ યઃ ।
નીલોત્પલદલાઘાતૈર્મન્યે દલિતમસ્તકમ્

જડેન મૂકેનાન્ધેન નિહતો મનસાપિ યઃ ।
મન્યે સ દહ્યતે મૂઢઃ પૂર્ણચન્દ્રમરીચિભિઃ

વિદ્યમાનોઽપિ યઃ શૂરો લોકસ્તેનાભિભૂયતે ।
અવિદ્યમાનમેવેદં હન્યતે મુગ્ધતોદિતા

મિથ્યાસંકલ્પકલિતં મિથ્યાવસ્થિતિમાગતમ્ ।
અન્વિષ્ટમપિ નો દૃષ્ટં કા તસ્ય કિલ શક્તતા

અહો નુ ખલુ ચિત્રેયં માયામયવિધાયિની ।
ચેતસાપ્યતિલોલેન લોકોઽયમભિભૂયતે

મૌર્ખ્યં યદાપદાન્વિષ્ટઃ કા હિ નાપદજાનતઃ ।
પશ્ય મૌર્ખ્યાદિયં સૃષ્ટિરજ્ઞાનેનૈવ જન્યતે

હા કષ્ટમપિ દુર્બુદ્ધેઃ સૃષ્ટિર્મૌર્ખ્યવશં ગતા ।
અસતૈવ યદેતેન જીવેનાપ્યુપપાદ્યતે

મન્યે મૌર્ખ્યમયી સૃષ્ટિરિયમત્યન્તપેલવા ।
વાસ્તરઙ્ગપ્રવાહેણ કણશઃ પરિશીર્યતે

નીલાઞ્જનાલવાલેન યન્ત્રેણૈવ વિચૂર્ણ્યતે ।
ઇન્દોરાભોગપૂર્ણસ્ય કરસ્પર્શેન મુહ્યતિ

રિપુભિર્નયનોન્મુક્તૈર્દૃષ્ટઃ સૂત્રૈર્નિબધ્યતે ।
સંકલ્પકૃતયા શૂરસેનયા પરિભૂયતે

તસ્માત્કિલેયં મનસા ન સ્થિતેનૈવ કુત્રચિત્ ।
કલ્પિતેન મુધાન્યેન કૃપણેન નિહન્યતે

મૂર્ખલોકમયી સૃષ્ટિર્મન એવાસદુત્થિતમ્ ।
યઃ શક્તો ન વશીકર્તું નાસૌ રામોપદિશ્યતે

અભિજાતાઽસ્વરૂપૈષા પ્રજ્ઞા ક્ષોદેષુ ન ક્ષમા ।
નોપદેશગિરાં યોગ્યા પરિપૂર્ણેવ સંસ્થિતા

વિભેત્યેષાપિ વીણાયાસ્તન્ત્રીગુણતનુધ્વનેઃ ।
બન્ધોરપિ સનિદ્રસ્ય વિભેતિ વદનદ્યુતેઃ

અસતોઽપિ જનાદુચ્ચૈર્ગીતાદ્ભીતા પલાયતે ।
સ્વેનૈવ મનસાપ્યજ્ઞા કિલૈષા વિવશીકૃતા

સુખલવવિવશા દ્વિષેવ તપ્તા
હૃદયગતેન નિજેન ચેતસૈવ ।
વિધુરિતધિષણા ન વેત્તિ સત્યં
તદપિ કથં પરિમોહિતો મુધૈવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે મનોવિનિવારણં નામ ત્રયોદશઃ સર્ગઃ