Yoga Vasistha · Chapter 5.12

dvādaśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ vicārayaṃstatra svarājye janako nṛpaḥ /
cakārākhilakāryāṇi na mumoha ca dhīradhīḥ

na manaḥ prollalāsāsya kvacidānandavṛttiṣu /
kevalaṃ suṣuptasaṃsthaṃ sadaiva vyavatiṣṭhata

tataḥprabhṛtyasau dṛśyaṃ nājahāra na vātyajat /
kevalaṃ vigatāśaṅka vartamāne vyavasthitaḥ

anāratavivekena tena sadyaḥ sanātanam /
punaḥ kalaṅkaṃ naivāptamambareṇeva rājasam

svavivekānusaṃdhānāditi tasya mahīpateḥ /
samyagjñānamanantābhamalaṃ vimalatāṃ yayau

anāmṛṣṭavikalpāṃśuścidātmā vigatāmayaḥ /
udiyāya hṛdākāśe tasya vyomnīva bhāskaraḥ

sa dadarśākhilānbhāvāṃścicchaktau samavasthitān /
ātmabhūtānanantātmā sarvabhūtātmakovidaḥ

prahṛṣṭo na babhūvāsau kvacinna ca suduḥkhitaḥ /
prakṛtervyavahāratvātsadaiva samamānasaḥ

jīvanmukto babhūvāsau tataḥprabhṛti mānadaḥ /
janako jaraṭhajñānī jñātalokaparāvaraḥ

rājyaṃ kurvanvidehānāṃ janako janajīvitam /
naiva harṣaviṣādābhyāṃ so'vaśaḥ paritapyate

nāstameti na codeti guṇadoṣaviceṣṭitaiḥ

arthānarthaiḥ sa rājyotthairna glāyati na hṛṣyati /
kurvannapi karotyeṣa na kiṃcidapi kutracit /
sa tiṣṭhatyeva satataṃ sarvadaivāntare citaḥ

suṣuptāvasthitasyaiva janakasya mahīpateḥ /
bhāvanāḥ sarvabhāvebhyaḥ sarvathaivāstamāgatāḥ

bhaviṣyaṃ nānusaṃdhatte nātītaṃ cintayatyasau /
vartamānanimeṣaṃ tu hasannevānuvartate

svavicāravaśenaiva tena tāmarasekṣaṇa /
prāptaṃ prāpyamaśeṣeṇa rāma netarayecchayā

tāvattāvatsvakenaiva cetasā pravicāryate /
yāvadyāvadvicārāṇāṃ sīmāntaḥ samavāpyate

na tadgurorna śāstrārthānna puṇyātprāpyate padam /
yatsādhusaṅgābhyuditādvicāraviśadāddhṛdaḥ

sundaryā nijayā buddhyā prajñayeva vayasyayā /
padamāsādyate rāma na nāmakriyayānyayā

yasyojjvalati tīkṣṇāgrā pūrvāparavicāriṇī /
prajñādīpaśikhā jātu jāḍyāndhyaṃ taṃ na bādhate

duruttarā yā vipado duḥkhakallolasaṃkulāḥ /
tīryate prajñayā tābhyo nāvāpadbhyo mahāmate

prajñāvirahitaṃ mūḍhamāpadalpāpi bādhate /
pelavācānilakalā sārahīnamivolapam

prajñāvānasahāyo'pi viśāstro'pyarimardana /
uttaratyeva saṃsārasāgarādrāma pelavāt

prajñāvānasahāyo'pi kāryāntamadhigacchati /
duṣprajñaḥ kāryamāsādya pradhānamapi naśyati

śāstrasajjanasasargaiḥ prajñāṃ pūrvaṃ vivardhayet /
sekasaṃrakṣaṇārambhaiḥ phalaprāptau latāmiva

prajñābalabṛhanmūlaḥ kāle satkāryapādapaḥ /
phalaṃ phalatyatisvādu bhāso bimbamivaindavam

ya eva yatnaḥ kriyate bāhyārthopārjane janaiḥ /
sa eva yatnaḥ kartavyaḥ pūrvaṃ prajñāvivardhane

sīmāntaṃ sarvaduḥkhānāmāpadāṃ kośamuttamam /
bījaṃ saṃsāravṛkṣāṇāṃ prajñāmāndyaṃ vināśayet

svargādyadyacca pātālādrājyādyatsamavāpyate /
tatsamāsādyate sarvaṃ prajñākośānmahātmanā

prajñayottīryate bhīmāttasmātsaṃsārasāgarāt /
na dānairna ca vā tīrthaistapasā naca rāghava

yatprāptāḥ saṃpadaṃ daivīmapi bhūmicarā narāḥ /
prajñāpuṇyalatāyāstatphalaṃ svādu samutthitam

prajñayā nakharālūnamattavāraṇayūthapāḥ /
jambukairvijitāḥ siṃhāḥ siṃhairhariṇakā iva

sāmānyairapi bhūpatvaṃ prāptaṃ prajñāvaśānnaraiḥ /
svargāpavargayogyatvaṃ prājñasyaiveha dṛśyate

prajñayā vādinaḥ sarve svavikalpavilāsinaḥ /
jayanti subhaṭaprakhyānnarānapyatibhīravaḥ

cintāmaṇiriyaṃ prajñā hṛtkośasthā vivekinaḥ /
phalaṃ kalpalatevaiṣā cintitaṃ saṃprayacchati

bhavyastarati saṃsāraṃ prajñayāpohyate'dhamaḥ /
śikṣitaḥ pāramāpnoti nāvā nāpnotyaśikṣitaḥ

dhīḥ samyagyojitā pāramasamyagyojitā''padam /
naraṃ nayati saṃsāre bhramantī naurivārṇave

vivekinamasaṃmūḍhaṃ prājñamāśāgaṇotthitāḥ /
doṣā na paribādhante sannaddhamiva sāyakāḥ

prajñayeha jagatsarvaṃ samyagevāṅga dṛśyate /
samyagdarśanamāyānti nāpado naca saṃpadaḥ

pidhānaṃ paramārkasya jaḍātmā vitato'sitaḥ /
ahaṃkārāmbudo mattaḥ prajñāvātena bādhyate

padamatulamupaitumicchatoccaiḥ
prathamamiyaṃ matireva lālanīyā /
phalamabhilaṣatā kṛṣīvalena
prathamataraṃ nanu kṛṣyate dharaiva

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe prajñāmāhātmyaṃ nāma dvādaśaḥ sargaḥ