યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.12

દ્વાદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં વિચારયંસ્તત્ર સ્વરાજ્યે જનકો નૃપઃ ।
ચકારાખિલકાર્યાણિ ન મુમોહ ચ ધીરધીઃ

ન મનઃ પ્રોલ્લલાસાસ્ય ક્વચિદાનન્દવૃત્તિષુ ।
કેવલં સુષુપ્તસંસ્થં સદૈવ વ્યવતિષ્ઠત

તતઃપ્રભૃત્યસૌ દૃશ્યં નાજહાર ન વાત્યજત્ ।
કેવલં વિગતાશઙ્ક વર્તમાને વ્યવસ્થિતઃ

અનારતવિવેકેન તેન સદ્યઃ સનાતનમ્ ।
પુનઃ કલઙ્કં નૈવાપ્તમમ્બરેણેવ રાજસમ્

સ્વવિવેકાનુસંધાનાદિતિ તસ્ય મહીપતેઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનમનન્તાભમલં વિમલતાં યયૌ

અનામૃષ્ટવિકલ્પાંશુશ્ચિદાત્મા વિગતામયઃ ।
ઉદિયાય હૃદાકાશે તસ્ય વ્યોમ્નીવ ભાસ્કરઃ

સ દદર્શાખિલાન્ભાવાંશ્ચિચ્છક્તૌ સમવસ્થિતાન્ ।
આત્મભૂતાનનન્તાત્મા સર્વભૂતાત્મકોવિદઃ

પ્રહૃષ્ટો ન બભૂવાસૌ ક્વચિન્ન ચ સુદુઃખિતઃ ।
પ્રકૃતેર્વ્યવહારત્વાત્સદૈવ સમમાનસઃ

જીવન્મુક્તો બભૂવાસૌ તતઃપ્રભૃતિ માનદઃ ।
જનકો જરઠજ્ઞાની જ્ઞાતલોકપરાવરઃ

રાજ્યં કુર્વન્વિદેહાનાં જનકો જનજીવિતમ્ ।
નૈવ હર્ષવિષાદાભ્યાં સોઽવશઃ પરિતપ્યતે

નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ ગુણદોષવિચેષ્ટિતૈઃ

અર્થાનર્થૈઃ સ રાજ્યોત્થૈર્ન ગ્લાયતિ ન હૃષ્યતિ ।
કુર્વન્નપિ કરોત્યેષ ન કિંચિદપિ કુત્રચિત્ ।
સ તિષ્ઠત્યેવ સતતં સર્વદૈવાન્તરે ચિતઃ

સુષુપ્તાવસ્થિતસ્યૈવ જનકસ્ય મહીપતેઃ ।
ભાવનાઃ સર્વભાવેભ્યઃ સર્વથૈવાસ્તમાગતાઃ

ભવિષ્યં નાનુસંધત્તે નાતીતં ચિન્તયત્યસૌ ।
વર્તમાનનિમેષં તુ હસન્નેવાનુવર્તતે

સ્વવિચારવશેનૈવ તેન તામરસેક્ષણ ।
પ્રાપ્તં પ્રાપ્યમશેષેણ રામ નેતરયેચ્છયા

તાવત્તાવત્સ્વકેનૈવ ચેતસા પ્રવિચાર્યતે ।
યાવદ્યાવદ્વિચારાણાં સીમાન્તઃ સમવાપ્યતે

ન તદ્ગુરોર્ન શાસ્ત્રાર્થાન્ન પુણ્યાત્પ્રાપ્યતે પદમ્ ।
યત્સાધુસઙ્ગાભ્યુદિતાદ્વિચારવિશદાદ્ધૃદઃ

સુન્દર્યા નિજયા બુદ્ધ્યા પ્રજ્ઞયેવ વયસ્યયા ।
પદમાસાદ્યતે રામ ન નામક્રિયયાન્યયા

યસ્યોજ્જ્વલતિ તીક્ષ્ણાગ્રા પૂર્વાપરવિચારિણી ।
પ્રજ્ઞાદીપશિખા જાતુ જાડ્યાન્ધ્યં તં ન બાધતે

દુરુત્તરા યા વિપદો દુઃખકલ્લોલસંકુલાઃ ।
તીર્યતે પ્રજ્ઞયા તાભ્યો નાવાપદ્ભ્યો મહામતે

પ્રજ્ઞાવિરહિતં મૂઢમાપદલ્પાપિ બાધતે ।
પેલવાચાનિલકલા સારહીનમિવોલપમ્

પ્રજ્ઞાવાનસહાયોઽપિ વિશાસ્ત્રોઽપ્યરિમર્દન ।
ઉત્તરત્યેવ સંસારસાગરાદ્રામ પેલવાત્

પ્રજ્ઞાવાનસહાયોઽપિ કાર્યાન્તમધિગચ્છતિ ।
દુષ્પ્રજ્ઞઃ કાર્યમાસાદ્ય પ્રધાનમપિ નશ્યતિ

શાસ્ત્રસજ્જનસસર્ગૈઃ પ્રજ્ઞાં પૂર્વં વિવર્ધયેત્ ।
સેકસંરક્ષણારમ્ભૈઃ ફલપ્રાપ્તૌ લતામિવ

પ્રજ્ઞાબલબૃહન્મૂલઃ કાલે સત્કાર્યપાદપઃ ।
ફલં ફલત્યતિસ્વાદુ ભાસો બિમ્બમિવૈન્દવમ્

ય એવ યત્નઃ ક્રિયતે બાહ્યાર્થોપાર્જને જનૈઃ ।
સ એવ યત્નઃ કર્તવ્યઃ પૂર્વં પ્રજ્ઞાવિવર્ધને

સીમાન્તં સર્વદુઃખાનામાપદાં કોશમુત્તમમ્ ।
બીજં સંસારવૃક્ષાણાં પ્રજ્ઞામાન્દ્યં વિનાશયેત્

સ્વર્ગાદ્યદ્યચ્ચ પાતાલાદ્રાજ્યાદ્યત્સમવાપ્યતે ।
તત્સમાસાદ્યતે સર્વં પ્રજ્ઞાકોશાન્મહાત્મના

પ્રજ્ઞયોત્તીર્યતે ભીમાત્તસ્માત્સંસારસાગરાત્ ।
ન દાનૈર્ન ચ વા તીર્થૈસ્તપસા નચ રાઘવ

યત્પ્રાપ્તાઃ સંપદં દૈવીમપિ ભૂમિચરા નરાઃ ।
પ્રજ્ઞાપુણ્યલતાયાસ્તત્ફલં સ્વાદુ સમુત્થિતમ્

પ્રજ્ઞયા નખરાલૂનમત્તવારણયૂથપાઃ ।
જમ્બુકૈર્વિજિતાઃ સિંહાઃ સિંહૈર્હરિણકા ઇવ

સામાન્યૈરપિ ભૂપત્વં પ્રાપ્તં પ્રજ્ઞાવશાન્નરૈઃ ।
સ્વર્ગાપવર્ગયોગ્યત્વં પ્રાજ્ઞસ્યૈવેહ દૃશ્યતે

પ્રજ્ઞયા વાદિનઃ સર્વે સ્વવિકલ્પવિલાસિનઃ ।
જયન્તિ સુભટપ્રખ્યાન્નરાનપ્યતિભીરવઃ

ચિન્તામણિરિયં પ્રજ્ઞા હૃત્કોશસ્થા વિવેકિનઃ ।
ફલં કલ્પલતેવૈષા ચિન્તિતં સંપ્રયચ્છતિ

ભવ્યસ્તરતિ સંસારં પ્રજ્ઞયાપોહ્યતેઽધમઃ ।
શિક્ષિતઃ પારમાપ્નોતિ નાવા નાપ્નોત્યશિક્ષિતઃ

ધીઃ સમ્યગ્યોજિતા પારમસમ્યગ્યોજિતાઽઽપદમ્ ।
નરં નયતિ સંસારે ભ્રમન્તી નૌરિવાર્ણવે

વિવેકિનમસંમૂઢં પ્રાજ્ઞમાશાગણોત્થિતાઃ ।
દોષા ન પરિબાધન્તે સન્નદ્ધમિવ સાયકાઃ

પ્રજ્ઞયેહ જગત્સર્વં સમ્યગેવાઙ્ગ દૃશ્યતે ।
સમ્યગ્દર્શનમાયાન્તિ નાપદો નચ સંપદઃ

પિધાનં પરમાર્કસ્ય જડાત્મા વિતતોઽસિતઃ ।
અહંકારામ્બુદો મત્તઃ પ્રજ્ઞાવાતેન બાધ્યતે

પદમતુલમુપૈતુમિચ્છતોચ્ચૈઃ
પ્રથમમિયં મતિરેવ લાલનીયા ।
ફલમભિલષતા કૃષીવલેન
પ્રથમતરં નનુ કૃષ્યતે ધરૈવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે પ્રજ્ઞામાહાત્મ્યં નામ દ્વાદશઃ સર્ગઃ