Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 4.56

4.56.56

ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

4.56.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
nāstīdamiti nirṇīya sarvatastyaja rañjanām /
yannāsti tatprati kila kevāstheha vicāriṇām

4.56.2

dṛśyamānamathedaṃ cedasti sattāmupāgatam /
tiṣṭha svātmani badhnāsi tvaṃ kimatra kilātmattām

4.56.3

atha cedasti nāstīdamiti niścayavānasi /
tathāpi bhāvanāsaṅgaḥ kathaṃ yuktaścalācale

4.56.4

nedamasti jagadrāma tava nāsti mahāmate /
kevalaṃ svacchamevetthamātataṃ mitamīdṛśam

4.56.5

nedaṃ kartṛkṛtaṃ kiṃcinna vā kartṛkṛtakramam /
svayamābhāsate cedaṃ kartrakartṛpadaṃ gatam

4.56.6

akartṛkaṃ jagajjālaṃ bhavatvatha sakartṛkam /
mā tvametena śabalaṃ bhāvayannāsya cetasi

4.56.7

sarvendriyavihīnātmā karteva sa jaḍopamaḥ /
akartṛ ca tadā manye kākatālīyavajjagat

4.56.8

kākatālīyayogena jātaṃ yatkiṃcideva tat /
tasminbhāvānusaṃdhānaṃ bālo badhnāti netaraḥ

4.56.9

na kadācididaṃ śāntaṃ jagadrāma na ca kṣayi /
ajasraṃ dṛśyamānatvādbhāvitvācca punaḥpunaḥ

4.56.10

na kadācididaṃ cāsti jagadrāma na ca kṣayi /
ajasraṃ kṣīyamāṇatvānnāstitvāccānumānataḥ

4.56.11

sarvendriyapadātīto yadā karteha vijvaraḥ /
kurvāṇaḥ sarvadā khedaṃ na kadācana gacchati

4.56.12

teneyaṃ niyatiḥ prauḍhā bhāvābhāvadaśāmayī /
īdṛśyeva sthirā dīrghā mithyotthāpi ca dṛśyate

4.56.13

aparyantasya kālasya kaścidaṃśaḥ śaracchatam /
tāvanmātramahāścaryaḥ kimarthaṃ so'nudhāvati

4.56.14

sthirāścejjagatāṃ bhāvāstattvādāsthā na śobhate /
kathamanyonyasaṃśleṣo jaḍacetanayoḥ kila

4.56.15

asthirāścejjagadbhāvāstadapyāsthā na śobhate /
payaḥphenāsthirasyānte duḥkhameṣā dadāti te

4.56.16

āsthābandho mahābāho jagadbhāvatvamātmanaḥ /
na sthirāsthirayoḥ phenaśailayoriva rājate

4.56.17

sarvakartāpyakarteva karotyātmā na kiṃcana /
tiṣṭhatyevamudāsīna ālokaṃ prati dīpavat

4.56.18

kurvanna kiṃcitkurute divākāryamivāṃśumān /
gacchanna gacchati svasthaḥ svāspadastho raviryathā

4.56.19

yataḥ kutaścidevedaṃ saṃpannamiva lakṣyate /
aruṇātīravadvāripūrāvartavadātatam

4.56.20

iti cedbhavatā rāma naipuṇyenāvadhāritam /
pramāṇapariśuddhena cetasā ca vicāritam

4.56.21

tathāpi bhāvanāṃ sādho padārthaṃ prati nārhasi /
alātacakre svapne ca bhrame vā keva bhāvanā

4.56.22

akasmādāgato jantuḥ sauhārdasya na bhājanam /
bhramodbhūtaṃ jagajjālamāsthāyāstanna bhājanam

4.56.23

auṣṇyendau śītale bhānau mṛgatṛṣṇājale tathā /
yathā na bhāvayasyāsthāmevaṃ bhāvaya mā sthitau

4.56.24

saṃkalpapuruṣasvapnajanadvīndutvavibhramam /
yathā paśyasi paśya tvaṃ bhāvajātamidaṃ tathā

4.56.25

antarāsthāṃ parityajya bhāvaśrībhāvanāmayīm /
yo'si so'si jagatyasmim̐llīlayā viharānagha

4.56.26

akartṛtvapadaṃ pītvā pītvecchāmapi kurvataḥ /
sarvabhāvāntarasthasya sarvātītasya cātmanaḥ

4.56.27

iyaṃ saṃnidhimātreṇa niyatiḥ parijṛmbhate /
dīpasaṃnidhimātreṇa niricchaiva prakāśate

4.56.28

abhrasaṃnidhimātreṇa kuṭajāni yathā svayam /
ātmasaṃnidhimātreṇa trijaganti tathā svayam

4.56.29

sarvecchārahite bhānau yathā vyomani tiṣṭhati /
jāyate vyavahāraśca sati deve tathā kriyā

4.56.30

niricche saṃsthite ratne yathālokaḥ pravartate /
sattāmātreṇa deve tu tathaivāyaṃ jagadgaṇaḥ

4.56.31

ataḥ svātmani kartṛtvamakartṛtvaṃ ca saṃsthitam /
niricchatvādakartāsau kartā saṃnidhimātrataḥ

4.56.32

sarvendriyādyatītatvātkartā bhoktā na sanmayaḥ /
indriyāntargatatvāttu kartā bhoktā sa eva hi

4.56.33

dve evātmani vidyete kartṛtākartṛtānagha /
yayaiva paśyasi śreyastāmāśritya sthiro bhava

4.56.34

sarvastho'hamakarteti dṛḍhabhāvanayānayā /
pravāhapatitaṃ kāryaṃ kurvannapi na lipyate/

4.56.35

yāti nīrasatāṃ janturapravṛtteśca cetasaḥ /
yasyāhaṃ kiṃcideveha na karomīti niścayaḥ

4.56.36

bhogaughakāmavāṃstatra kaḥ karotu jahātu vā /
tasmānnityamakartāhamiti bhāvanayeddhayā

4.56.37

paramāmṛtanāmnī sā samataivāvaśiṣyate /
atha sarvaṃ karomīti mahākartṛtayā tayā

4.56.38

yadīcchasi sthitiṃ rāma tattāmapyuttamāṃ viduḥ /
aho yanna karomīmaṃ samagraṃ jāgataṃ bhramam

4.56.39

rāgadveṣakramastatra kuto'nyasyātyasaṃbhavāt /
yadanyena śarīraṃ tu dagdhamanyena lālitam

4.56.40

so'smadārambha evātaḥ kaḥ khedollāsayoḥ kramaḥ /
matsakhāsukhavistāre jagajjālakṣayodaye

4.56.41

ahaṃ karteti matvāntaḥ kaḥ khedollāsayoḥ kramaḥ /
khedollāsavilāseṣu svātmakartṛtayaitayā

4.56.42

svayameva layaṃ yāte samataivāvaśiṣyate /
samatā sarvabhūteṣu yāsau satyā parā sthitiḥ

4.56.43

tasyāmavasthitaṃ cittaṃ na bhūyo janmabhākmanāk /
athavā sarvakartṛtvamakartṛtvaṃ ca rāghava

4.56.44

sarvaṃ tyaktvā manaḥpītvā yo'si sosi sthiro bhava /
ahaṃ so'hamayaṃ nāhaṃ karomīdamidaṃ tu na

4.56.45

iti bhāvānusaṃdhānamayī dṛṣṭirna tuṣṭaye /
sā kālasūtrapadavī sā mahāvīcivāgurā

4.56.46

sāsipatravanaśreṇī yā deho'hamiti sthitiḥ /
sā tyājyā sarvayatnena sarvanāśe'pyupasthite

4.56.47

spraṣṭavyā sā na bhavyena saśvamāṃseva puṣkasī /
tayā sudūrojjhitayā dṛṣṭau paṭalalekhayā

4.56.48

udeti paramā dṛṣṭirjyotsneva vigatāmbudā /
yayābhyuditayā rāma tīryate bhavasāgaraḥ

4.56.56

kartā nāsmi na cāhamasmi sa iti jñātvaivamantaḥ sphuṭaṃ /
kartā cāsmi samagramasmi taditi jñātvāthavā niścayaṃ//
kopyevāsmi nakiṃcidevamiti vā nirṇīya sarvottame /
tiṣṭha tvaṃ svapade sthitāḥpadavido yatrottamāḥ sādhavaḥ //
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० sthitiprakaraṇe kartṛtvavicārayogopadeśakaraṇaṃ nāma ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0