યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.56

ષટ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નાસ્તીદમિતિ નિર્ણીય સર્વતસ્ત્યજ રઞ્જનામ્ ।
યન્નાસ્તિ તત્પ્રતિ કિલ કેવાસ્થેહ વિચારિણામ્

દૃશ્યમાનમથેદં ચેદસ્તિ સત્તામુપાગતમ્ ।
તિષ્ઠ સ્વાત્મનિ બધ્નાસિ ત્વં કિમત્ર કિલાત્મત્તામ્

અથ ચેદસ્તિ નાસ્તીદમિતિ નિશ્ચયવાનસિ ।
તથાપિ ભાવનાસઙ્ગઃ કથં યુક્તશ્ચલાચલે

નેદમસ્તિ જગદ્રામ તવ નાસ્તિ મહામતે ।
કેવલં સ્વચ્છમેવેત્થમાતતં મિતમીદૃશમ્

નેદં કર્તૃકૃતં કિંચિન્ન વા કર્તૃકૃતક્રમમ્ ।
સ્વયમાભાસતે ચેદં કર્ત્રકર્તૃપદં ગતમ્

અકર્તૃકં જગજ્જાલં ભવત્વથ સકર્તૃકમ્ ।
મા ત્વમેતેન શબલં ભાવયન્નાસ્ય ચેતસિ

સર્વેન્દ્રિયવિહીનાત્મા કર્તેવ સ જડોપમઃ ।
અકર્તૃ ચ તદા મન્યે કાકતાલીયવજ્જગત્

કાકતાલીયયોગેન જાતં યત્કિંચિદેવ તત્ ।
તસ્મિન્ભાવાનુસંધાનં બાલો બધ્નાતિ નેતરઃ

ન કદાચિદિદં શાન્તં જગદ્રામ ન ચ ક્ષયિ ।
અજસ્રં દૃશ્યમાનત્વાદ્ભાવિત્વાચ્ચ પુનઃપુનઃ

ન કદાચિદિદં ચાસ્તિ જગદ્રામ ન ચ ક્ષયિ ।
અજસ્રં ક્ષીયમાણત્વાન્નાસ્તિત્વાચ્ચાનુમાનતઃ

સર્વેન્દ્રિયપદાતીતો યદા કર્તેહ વિજ્વરઃ ।
કુર્વાણઃ સર્વદા ખેદં ન કદાચન ગચ્છતિ

તેનેયં નિયતિઃ પ્રૌઢા ભાવાભાવદશામયી ।
ઈદૃશ્યેવ સ્થિરા દીર્ઘા મિથ્યોત્થાપિ ચ દૃશ્યતે

અપર્યન્તસ્ય કાલસ્ય કશ્ચિદંશઃ શરચ્છતમ્ ।
તાવન્માત્રમહાશ્ચર્યઃ કિમર્થં સોઽનુધાવતિ

સ્થિરાશ્ચેજ્જગતાં ભાવાસ્તત્ત્વાદાસ્થા ન શોભતે ।
કથમન્યોન્યસંશ્લેષો જડચેતનયોઃ કિલ

અસ્થિરાશ્ચેજ્જગદ્ભાવાસ્તદપ્યાસ્થા ન શોભતે ।
પયઃફેનાસ્થિરસ્યાન્તે દુઃખમેષા દદાતિ તે

આસ્થાબન્ધો મહાબાહો જગદ્ભાવત્વમાત્મનઃ ।
ન સ્થિરાસ્થિરયોઃ ફેનશૈલયોરિવ રાજતે

સર્વકર્તાપ્યકર્તેવ કરોત્યાત્મા ન કિંચન ।
તિષ્ઠત્યેવમુદાસીન આલોકં પ્રતિ દીપવત્

કુર્વન્ન કિંચિત્કુરુતે દિવાકાર્યમિવાંશુમાન્ ।
ગચ્છન્ન ગચ્છતિ સ્વસ્થઃ સ્વાસ્પદસ્થો રવિર્યથા

યતઃ કુતશ્ચિદેવેદં સંપન્નમિવ લક્ષ્યતે ।
અરુણાતીરવદ્વારિપૂરાવર્તવદાતતમ્

ઇતિ ચેદ્ભવતા રામ નૈપુણ્યેનાવધારિતમ્ ।
પ્રમાણપરિશુદ્ધેન ચેતસા ચ વિચારિતમ્

તથાપિ ભાવનાં સાધો પદાર્થં પ્રતિ નાર્હસિ ।
અલાતચક્રે સ્વપ્ને ચ ભ્રમે વા કેવ ભાવના

અકસ્માદાગતો જન્તુઃ સૌહાર્દસ્ય ન ભાજનમ્ ।
ભ્રમોદ્ભૂતં જગજ્જાલમાસ્થાયાસ્તન્ન ભાજનમ્

ઔષ્ણ્યેન્દૌ શીતલે ભાનૌ મૃગતૃષ્ણાજલે તથા ।
યથા ન ભાવયસ્યાસ્થામેવં ભાવય મા સ્થિતૌ

સંકલ્પપુરુષસ્વપ્નજનદ્વીન્દુત્વવિભ્રમમ્ ।
યથા પશ્યસિ પશ્ય ત્વં ભાવજાતમિદં તથા

અન્તરાસ્થાં પરિત્યજ્ય ભાવશ્રીભાવનામયીમ્ ।
યોઽસિ સોઽસિ જગત્યસ્મિઁલ્લીલયા વિહરાનઘ

અકર્તૃત્વપદં પીત્વા પીત્વેચ્છામપિ કુર્વતઃ ।
સર્વભાવાન્તરસ્થસ્ય સર્વાતીતસ્ય ચાત્મનઃ

ઇયં સંનિધિમાત્રેણ નિયતિઃ પરિજૃમ્ભતે ।
દીપસંનિધિમાત્રેણ નિરિચ્છૈવ પ્રકાશતે

અભ્રસંનિધિમાત્રેણ કુટજાનિ યથા સ્વયમ્ ।
આત્મસંનિધિમાત્રેણ ત્રિજગન્તિ તથા સ્વયમ્

સર્વેચ્છારહિતે ભાનૌ યથા વ્યોમનિ તિષ્ઠતિ ।
જાયતે વ્યવહારશ્ચ સતિ દેવે તથા ક્રિયા

નિરિચ્છે સંસ્થિતે રત્ને યથાલોકઃ પ્રવર્તતે ।
સત્તામાત્રેણ દેવે તુ તથૈવાયં જગદ્ગણઃ

અતઃ સ્વાત્મનિ કર્તૃત્વમકર્તૃત્વં ચ સંસ્થિતમ્ ।
નિરિચ્છત્વાદકર્તાસૌ કર્તા સંનિધિમાત્રતઃ

સર્વેન્દ્રિયાદ્યતીતત્વાત્કર્તા ભોક્તા ન સન્મયઃ ।
ઇન્દ્રિયાન્તર્ગતત્વાત્તુ કર્તા ભોક્તા સ એવ હિ

દ્વે એવાત્મનિ વિદ્યેતે કર્તૃતાકર્તૃતાનઘ ।
યયૈવ પશ્યસિ શ્રેયસ્તામાશ્રિત્ય સ્થિરો ભવ

સર્વસ્થોઽહમકર્તેતિ દૃઢભાવનયાનયા ।
પ્રવાહપતિતં કાર્યં કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે।

યાતિ નીરસતાં જન્તુરપ્રવૃત્તેશ્ચ ચેતસઃ ।
યસ્યાહં કિંચિદેવેહ ન કરોમીતિ નિશ્ચયઃ

ભોગૌઘકામવાંસ્તત્ર કઃ કરોતુ જહાતુ વા ।
તસ્માન્નિત્યમકર્તાહમિતિ ભાવનયેદ્ધયા

પરમામૃતનામ્ની સા સમતૈવાવશિષ્યતે ।
અથ સર્વં કરોમીતિ મહાકર્તૃતયા તયા

યદીચ્છસિ સ્થિતિં રામ તત્તામપ્યુત્તમાં વિદુઃ ।
અહો યન્ન કરોમીમં સમગ્રં જાગતં ભ્રમમ્

રાગદ્વેષક્રમસ્તત્ર કુતોઽન્યસ્યાત્યસંભવાત્ ।
યદન્યેન શરીરં તુ દગ્ધમન્યેન લાલિતમ્

સોઽસ્મદારમ્ભ એવાતઃ કઃ ખેદોલ્લાસયોઃ ક્રમઃ ।
મત્સખાસુખવિસ્તારે જગજ્જાલક્ષયોદયે

અહં કર્તેતિ મત્વાન્તઃ કઃ ખેદોલ્લાસયોઃ ક્રમઃ ।
ખેદોલ્લાસવિલાસેષુ સ્વાત્મકર્તૃતયૈતયા

સ્વયમેવ લયં યાતે સમતૈવાવશિષ્યતે ।
સમતા સર્વભૂતેષુ યાસૌ સત્યા પરા સ્થિતિઃ

તસ્યામવસ્થિતં ચિત્તં ન ભૂયો જન્મભાક્મનાક્ ।
અથવા સર્વકર્તૃત્વમકર્તૃત્વં ચ રાઘવ

સર્વં ત્યક્ત્વા મનઃપીત્વા યોઽસિ સોસિ સ્થિરો ભવ ।
અહં સોઽહમયં નાહં કરોમીદમિદં તુ ન

ઇતિ ભાવાનુસંધાનમયી દૃષ્ટિર્ન તુષ્ટયે ।
સા કાલસૂત્રપદવી સા મહાવીચિવાગુરા

સાસિપત્રવનશ્રેણી યા દેહોઽહમિતિ સ્થિતિઃ ।
સા ત્યાજ્યા સર્વયત્નેન સર્વનાશેઽપ્યુપસ્થિતે

સ્પ્રષ્ટવ્યા સા ન ભવ્યેન સશ્વમાંસેવ પુષ્કસી ।
તયા સુદૂરોજ્ઝિતયા દૃષ્ટૌ પટલલેખયા

ઉદેતિ પરમા દૃષ્ટિર્જ્યોત્સ્નેવ વિગતામ્બુદા ।
યયાભ્યુદિતયા રામ તીર્યતે ભવસાગરઃ

કર્તા નાસ્મિ ન ચાહમસ્મિ સ ઇતિ જ્ઞાત્વૈવમન્તઃ સ્ફુટં ।
કર્તા ચાસ્મિ સમગ્રમસ્મિ તદિતિ જ્ઞાત્વાથવા નિશ્ચયં॥
કોપ્યેવાસ્મિ નકિંચિદેવમિતિ વા નિર્ણીય સર્વોત્તમે ।
તિષ્ઠ ત્વં સ્વપદે સ્થિતાઃપદવિદો યત્રોત્તમાઃ સાધવઃ ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે કર્તૃત્વવિચારયોગોપદેશકરણં નામ ષટ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ