Yoga Vasistha · Chapter 4.57

saptapañcāśaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
satyametattvayā brahmanyaduktaṃ sūktisundaram /
akartaiva hi kartātmā bhoktābhoktaiva bhūtakṛt

sarveśvaraḥ sarvagaśca cinmātramamalaṃ padam /
sthānaṃ bhuvi vapurdevaḥ sarvabhūtāntarasthitaḥ

hadayaṃgamatāṃ prāptamidānīṃ brahma me vibho /
tvaduktibhiryathāmbhodadhārābhirbhūbhṛdavyathaḥ

audāsīnyādanicchatvānna bhuṅkte na karoti ca /
samagrālokakāritvādbhuṃkte devaḥ karoti ca

kiṃtvayaṃ bhagavansphāraḥ saṃśayo me hṛdi sthitaḥ /
taṃ tvaṃ chindhi girā brahmandīdhityenduryathā tamaḥ

idaṃ sattadidaṃ vā'sadayaṃ so'hamidaṃ natu /
ayameko dvitīyo'yamityādikalanāmayam

ekasminvidyate'dhvānte nīhāra iva bhāskare /
idaṃ prathamamevācche kathamātmani saṃsthitam

śrīvasiṣṭha uvāca /
siddhāntakāla evāsya saṃpraśnasyottaraṃ sthiram /
kathayiṣyāmi te rāma yena jñāsyasi tattvataḥ

mokṣopāyasya siddhāntamasaṃprāpya na rāghava /
śrotuṃ praśnottarāṇyetānyalaṃ yogyo bhaviṣyasi

kāntāgītagirāṃ rāma taruṇo bhājanaṃ yathā /
praśnānāmuttamoktīnāṃ puṇyakṛdbhājanaṃ tathā

vṛthā bhavati bāleṣu yathā rāgamayī kathā /
nirarthakālpabodheṣu tathodārodayā kathā

kasmiṃścideva samaye kiṃcitpuṃso virājate /
phalamābhāti vṛkṣasya śaradyeva na mādhave

upadeśagiro vṛddhe rañjanā nirmale paṭe /
lagantyudāravijñānakathā cādhigatātmani

praśnasyāsyottaraṃ pūrvaṃ leśataḥ kathitaṃ mayā /
na vistareṇa tenaitanna jñātaṃ bhavatā sphuṭam

yadi tvamātmanātmānamadhigacchasi taṃ svayam /
etatpraśnottaraṃ sādhu jānāsyatra na saṃśayaḥ

mayā siddhāntakāle tu prāptabodhe tvayi sthite /
vaktavyo vistareṇaiva sādho praśnottarakramaḥ

jānātyātmānamātmaiva kṛta ātmātmanaiva hi /
ātmaiva saṃprasannaḥ sannātmānaṃ pratipadyate

tadetatkathitaṃ rāma kartrakartṛvicāraṇam /
ajñātatvāttu tāmetāmakṣīṇavāsano bhavet

baddho hi vāsanābaddho mokṣaḥ syādvāsanākṣayaḥ /
vāsanāstvaṃ parityajya mokṣārthitvamapi tyaja

tāmasīrvāsanāḥ pūrvaṃ tyaktvā viṣayavāsitāḥ /
maitryādibhāvanānāmnīṃ gṛhāṇāmalavāsanām

tāmapyantaḥ parityajya tābhirvyavaharannapi /
antaḥśāntasamasteho bhava cinmātravāsanaḥ

tāmapyatha parityajya manobuddhisamanvitām /
śeṣe sthirasamādhāno yena tyajasi tattyaja

cinmayaḥ kalanākālaprakāśatimirādikam /
vāsanāṃ vāsitāraṃ ca prāṇaspandanapūrvakam

samūlamapi saṃtyaktvā vyomasaumyapraśāntadhīḥ /
yastvaṃ bhavasi sadbuddhe sa bhavānastu satkṛtaḥ

hṛdayātsaṃparityajya sarvameva mahāmatiḥ /
yastiṣṭhati gatavyagraḥ sa muktaḥ parameśvaraḥ

samādhimatha karmāṇi mā karotu karotu vā /
hṛdayenāstasarvāstho mukta evottamāśayaḥ

naiṣkarmyeṇa na tasyārtho na tasyārtho'sti karmabhiḥ /
na samādhānajapyābhyāṃ yasya nirvāsanaṃ manaḥ

vicāritamalaṃ śāstraṃ ciramudgrāhitaṃ mithaḥ /
saṃtyaktavāsanānmaunādṛte nāstyuttamaṃ padam

dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakhilaṃ bhrāntvā bhrāntvā diśo daśa /
janāḥ katipayā eva yathāvastvavalokinaḥ

yadyadālokyate kiṃcitkaścidyattanna vidyate /
īpsitānīpsitādanyanna tatra yatate janaḥ

ye kecana samārambhā ye janasya kriyākramāḥ /
te sarve dehamātrārthamātmārthaṃ natu kiṃcana

pātāle brahmaloke ca svarge ca vasudhātale /
vyomni katipayā eva dṛśyante dṛṣṭadṛṣṭayaḥ

idaṃ heyamupādeyamidamityasadutthitau /
niścayau galitau yasya jñasyāsāvatidurlabhaḥ

karotu bhuvane rājyaṃ viśatvambhodamambu vā /
nātmalābhādṛte janturviśrāntimadhigacchati

ye mahāmatayaḥ santaḥ śūrāścendriyaśatruṣu /
janmajvaravināśāya ta upāsyā mahādhiyaḥ

sarvatra pañcabhūtāni ṣaṣṭhaṃ kiṃcinna vidyate /
pātāle bhūtale svarge ratimetu kva dhīradhīḥ

yuktyā vai carato jñasya saṃsāro goṣpadākṛtiḥ /
dūrasaṃtyaktayuktestu mahāmattārṇavopamaḥ

kadambagolakaistulyaṃ brahmāṇḍaṃ sphāracetasaḥ /
kiṃ prayacchati kiṃ bhuṃkte prāpte'sminsakalepi saḥ

etadarthamabuddhīnāṃ yanmahāsamarakriyāḥ /
tanmanye rāma dhikkāryaṃ dvandvalakṣakṣayāvaham

kalpamātreṇa kālena sumahāpelavodare /
tasminnapi hi yo nāśaḥ sarvādhiramahādhiyām

ātmano jñasya sargāderyanmanāgapi nodgatam /
tasmiñjagattraye prāpte kiṃ cidātmā balī bhavet

itaḥ śailaśatairvyāptā tatheto jalarāśibhiḥ /
kiyānasya bhuvo deho yenodāraṃ prapūrayet

na tadasti jagatyasminsapātālasurālaye /
yannāmātmavato jñasya kiṃcitkāryataraṃ bhavet

ekatāmanuyātasya vyomavadvitatasya ca /
svasthasyātmavato jñasya sthitasyātmanyacetasaḥ

śarīrajālanīhāradhūsarā śūnyakoṭarā /
śāntasaṃsārasubhagā trilokīvipulātaṭī

sphārabrahmāmalāmbhodhiphenāḥ sarve kulācalāḥ /
cidādityamahābhāsamṛgatṛṣṇājalaśriyaḥ

ātmatattvamahāmbhodhivīcayaḥ sargarājayaḥ /
anuttamapadāmbhodavṛṣṭayaḥ śāstradṛṣṭayaḥ

candrāgnitapanālokā ghaṭakāṣṭhādisannibhāḥ /
prakāśanīyāścidrūpatviṣo malakaṇāstathā

viharanti svamātmānaḥ saṃsāravanacāriṇaḥ /
kāmabhogolapagrāsamṛgā narasurāsurāḥ

asthikhaṇḍārgalāmūrdhapidhānāḥ snāyuśrṛṃkhalāḥ /
jagaddehā jarajjīvaraktamāṃsasamuvadgakāḥ

vanamālāmṛgā mugdhāḥ purasaṃcārasaṃsthitau /
bālabuddhivinodāya yojitāścarmaputrikāḥ

naivaṃvidhodāramanā manāgapi mahāmatiḥ /
na jñaścalati bhogaudhairmandavātairivācalaḥ

tasminkila pade rāma jñastiṣṭhati mahottame /
yasmiṃścandrārkadeśo'pi na pātālamiva sthitaḥ

yasyālokāllokapālāḥ samālokāḥ suvedinaḥ /
śarīraṃ pāntyayamiva paśyanmūḍhāḥ kṣapārṇave

na kecana jagadbhāvāstattvajñaṃ rañjayantyamī /
apyabhyāsagatāḥ sphārahṛdayaṃ khamivāmbudāḥ

na kecana jagadbhāvāstattvajñaṃ rañjayantyamī /
markaṭā iva nṛtyanto gaurīlāsyārthinaṃ haram

na kecana jagadbhāvāstattvajñaṃ rajayantyamī /
prāktanapratibimbaśrī ratnaṃ kumbhagataṃ yathā

vajrārpitopamamasanmayamambubhaṅga-
tuṅgaṃ taraṅgakṛtabimbamivāvalokya /
lolāṃ tadīhitasukheṣu ratiṃ na yāti
tajjñaḥ kuśaivalalaveṣviva rājahaṃsaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe pūrṇāśayasvarūpavarṇanaṃ nāma saptapañcāśaḥ sargaḥ