Yoga Vasistha · Chapter 4.54
putra uvāca /
kīdṛśastāta saṃkalpaḥ kathadupadyate prabho /
kathaṃ ca vṛddhimāpnoti kathaṃ caiṣa vinaśyati
dāśūra uvāca /
anantasyātmatattvasya sattāsāmānyarūpiṇaḥ /
citaścetyonmukhatvaṃ yattatsaṃkalpāṅkuraṃ viduḥ
leśataḥ prāptasattākaḥ sa eva ghanatāṃ śanaiḥ /
yāti cittakhamāpūrya dṛḍhajāḍyāya meghavat
bhāvayantī citiścetyaṃ vyatiriktamivātmanaḥ /
saṃkalpatāmupāyāti bījamaṅkuratāmiva
saṃkalpena hi saṃkalpaḥ svayameva prajāyate /
vardhate svayamevāśu duḥkhāya na sukhāya tu
saṃkalpamātraṃ hi jagajjalamātraṃ yathārṇavaḥ /
ṛte saṃkalpamanyā te nāsti saṃsāraduḥkhitā
kākatālīyayogena saṃjāto'sti mudhaiva hi /
mṛgatṛṣṇādvicandratvabhivāsatyaṃ ca vardhate
nigīrṇamātuliṅgasya kanakapratyayo yathā /
svayamabhyetya satyo'ntaḥ saṃkalpaste tathā hṛdi
asatyameva jātastvamasatyamapi vartase /
asmiñjñāte ca vijñāne hyasatyaṃ saṃvilīyate
asau so'hamime bhāvāḥ sukhaduḥkhamayā mama /
vyarthameveti nānāsthā yenāntaḥ paritapyase
asannevāsya jāto'si kuto janmavilāsataḥ /
vyarthamevāvamūḍho'si saṃkalpavaśataḥ svataḥ
mā saṃkalpaya saṃkalpaṃ bhāvaṃ bhāvaya mā sthitau /
etāvataiva bhāvena bhavyo bhavati bhūtaye
saṃkalpanāśayatnena na bhayānyanugacchati /
bhāvanābhāvamātreṇa saṃkalpaḥ kṣīyate svayam
sumanaḥpallavāmarde kiṃcidvyatikaro bhavet /
susādhyo bhāvamātreṇa natu saṃkalpanāśane
puṣpākrāntau karaspandayatnaḥ putropayujyate /
tadapyupakarotyasminna saṃkalpaparikṣaye
saṃkalpo yena hantavyastena bhāvaviparyayāt /
apyardhena nimeṣeṇa līlayaiva nihanyate
bhāvamātropasaṃpanne svātmani sthitimāgate /
sādhyate yadasādhyaṃ tatkasya syātkimivāṅga te
saṃkalpenaiva saṃkalpaṃ manasā svamano mune /
chittvā svātmani tiṣṭha tvaṃ kimetāvati duṣkaram
upaśānte hi saṃkalpe upaśāntamidaṃ bhavet /
saṃsāraduḥkhamakhilaṃ mūlādapi mahāmate
saṃkalpo hi mano jīvaścittaṃ buddhiḥ savāsanā /
nāmnaivānyatvameteṣāṃ nārthenārthavidāṃ vara
saṃkalpanādṛte neha kiṃcidevāsti kutracit /
tameva hṛdayācchindhi kimetatpariśocasi
yathaivedaṃ nabhaḥ śūnyaṃ jagacchūnyaṃ tathaiva hi /
asanmayavikalpotthe ubhe ete tate yataḥ
asiddhaṃ sarvamevaitadasiddhenaiva sādhitam /
saṃkalpena jagadyasmādbhāvanā kvāvatiṣṭhatām
[ satyāsthāyāmasatyāṃ tu kiṃniṣṭhā vāsanā bhavet /]
bhāvanākṣayataḥ siddhistataḥ prāpyaṃ na śiṣyate /
tasmādasadidaṃ sarvaṃ vijñeyaṃ helayeddhayā
tanubhāvanayā tena sukhaduḥkhairna lipyate /
avastviti ca nirṇīya snehāsthā na pravartate
āsthākṣaye na jāyete harṣāmarṣau bhavābhavau /
tasmādasadidaṃ sarvaṃ sukhaduḥkhādivibhramaiḥ
mano jīvaḥ sphuratyuccairmānasaṃ nagaraṃ jagat /
bhaviṣyadvartamānaṃ ca bhūtaṃ ca parivartayan
vāsanāvalitaṃ loke sphuracchakti manaḥ sthitam /
karoti svāśayenemāṃ vyavasthāṃ malinaścalaḥ
ātmanaḥ sadṛśīṃ līlāṃ jīvo hṛdvanamarkaṭaḥ /
dīrghamākāramādāya nimeṣādyāti hrasvatām
grahītuṃ ca na śakyante saṃkalpajalavīcayaḥ /
manāgdṛṣṭā vivardhante hrasanti saparicchadāḥ
tṛṇamātreṇa dīpyante saṃkalpā vahniśeṣavat /
jagatyaprakaṭākārāḥ pradīptāḥ kṣaṇabhaṅgurāḥ
bhramadā jaḍasaṃsthānāḥ saṃkalpāstaḍidagnayaḥ /
yadevāsanmayaṃ putra tadevāśu cikitsitum
śakyate nātra saṃdeho nāsatsadbhavati kvacit /
saṃsthito yadi saṃkalpo duścikitsyaḥ svato bhavet
kiṃtvasadbhūta evaiṣa sucikitsyastadā bhavet /
akṛtrimaṃ cetsaṃsāramalamaṅgārakārṣṇyavat
tadetatkṣālane sādho kaḥ pravarteta durmatiḥ /
kiṃtvetattaṇḍuleṣveva tuṣakañcukavatsthitam
yatastataḥ prayatnena pauruṣeṇa vinaśyati /
akṛtrimamapi prāptaṃ bhṛśaṃ putra tathā punaḥ
sukhocchedyatayā jñasya saṃsāramalamātatam /
taṇḍulasya yathā carma yathā tāmrasya kālimā
naśyati kriyayā putra puruṣasya tathā malam /
naśyatyeva na saṃdehastasmādudyamavānbhava
asatkalpairvikalpairyatsaṃsāro na jito mudhā /
stokenāśu layaṃ yāti kvāsadvastu ciraṃ sthitam
asatyāmeti saṃsāraḥ svavyavasthāṃ vicārataḥ /
dīpālokādivāndhasya dvīndutvaṃ svīkṣitādiva
nāsau tava na cāsya tvaṃ bhrāntiṃ putra parityaja /
asatye satyavaddṛṣṭe bhāvanā mā sma hīdṛśaḥ
mama guruvibhavojjvalā vilāsā iti tava māstu vṛthaiva vibhramo'ntaḥ //
tvamapi ca vitatāśca te vilāsā vilasati sarvamidaṃ tadātmatattvam
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० sthitiprakaraṇe dāśūro० saṃkalpacikitsā nāma catuḥpañcāśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0