Yoga Vasistha · Chapter 4.53
śrīvasiṣṭha uvāca /
athāpṛcchatsutastatra jambūdvīpe mahāniśi /
kadambāgrāvacūḍasthaṃ pitaraṃ pāvanāśayam
putra uvāca /
ko'sau khottha iti khyāto bhūpastātottamākṛtiḥ /
kathitaṃ ca kimetanme tvayeti brūhi tattvataḥ
kva bhaviṣyati nirmāṇaṃ vartamāne kva gamyatā /
ubhayārthaviruddhatvānmanmohāya vacastava
dāśūra uvāca /
śṛṇu putra yathābhūtametatte kathayāmyaham /
yena saṃsāracakrasya tattvamasyāvabudhyase
asadapyutthitārambhamavastumayamātatam /
saṃsārasaṃsthānamidamevamākathitaṃ mayā
paramānnabhaso jātaḥ saṃkalpaḥ khottha ucyate /
jāyate svayamevāsau svayameva vilīyate
tatsvarūpamidaṃ sarvaṃ jagadābhogi vidyate /
jāyate tatra jāte tu tasminnaṣṭe vinaśyati
brahmaviṣṇvindrarudrādyāstasyaivāvayavānviduḥ /
viṭapāniva vṛkṣasya śṛṅgāṇīva mahībhṛtaḥ
śūnye vyomani tenedaṃ nirmitaṃ trijagatpuram /
pratibhāsānusaṃdhānamātreṇaitya viriñcitām
yatreme vitatālokā lokakośāścaturdaśa /
vanopavanamālāśca yatrodyānaparamparāḥ
krīḍāśikhariṇo yatra sahyamandarameravaḥ /
śītoṣṇadīptī candrārkau dīpau yatrānalākṛtī
sūryāṃśukacadālolataraṅgottuṅgamauktikāḥ /
vahanti sarito yatra sanmuktāvalayaścalāḥ
ikṣukṣīrādisalilā maṇiratnabisāṅkurāḥ /
aurvānalāmbujā yatra vāpyaḥ sapta mahārṇavāḥ
adha urvyāṃ tathordhvaṃ khe puṇyāpuṇyadhanaśriyaḥ /
narāmarakirāṭānāṃ yatrāntaḥ krayavikrayau
tasminneva jagatyasminpure saṃkalpabhūbhṛtā /
krīḍārthamātmanaścitrā dehāpavarakāḥ kṛtāḥ
kecidgīrvāṇanāmāna ūrdhva eva niyojitāḥ /
naranāgādayaḥ kecidadha eva niyojitāḥ
vātayantrapravāheṇa calanto māṃsamṛnmayāḥ /
sitāsthidāravaścitrāstvaglepamasṛṇāmalāḥ
keciccireṇa naśyanti kecicchīghravināśinaḥ /
kecitkeśolapollāsaracitācchādanaśriyaḥ
karṇākṣināsāpramukhairdvārairnavabhiranvitāḥ /
anāratavahatprāṇapavanenoṣṇaśītalāḥ
karṇanāsāsyatālvādivātāyanagaṇānvitāḥ /
bhujādyaṅgapratolīkāḥ pañcendriyakudīpakāḥ
māyayā racitāsteṣu saṃkalpena mahāmate /
ahaṅkāramahāyakṣāḥ paramālokabhīravaḥ
dehāpavarakeṣvantarmahāhaṅkārayakṣakaiḥ /
saha saṃkrīḍate'tyarthaṃ sa sadaivāsadutthitaiḥ
yathā kusūle mārjāro bhastrāyāṃ bhujago yathā /
muktāphalaṃ yathā veṇāvahaṅkārastathā tanau
kṣaṇamabhyudayaṃ yānti kṣaṇaṃ śāmyanti dīpavat /
dehageheṣu saṃkalpataraṅgāḥ sāgareṣviva
bhaviṣyannavanirmāṇaṃ sa vyāpnoti tadā puram /
yadā saṃkalpitaṃ vastu kṣaṇādeva prapaśyati
asaṃkalpanamātreṇa svenevāśu vinaśyati /
śreyase paramāyasya nāśatvena tu saṃbhavaḥ
svayaṃ saṃkalpanāmātraṃ jāyate bālayakṣavat /
anantāyātmaduḥkhāya nānandāya kadācana
idaṃ sphāraṃ jagadduḥkhaṃ pratanotyātmasattayā /
asattayā nāśayati ghanamāndhyaṃ yathā tamaḥ
svayaiva duḥkhadāyinyā ceṣṭayā pariroditi /
kāṣṭhāvaṣṭabdhavṛṣaṇaḥ kīlotpāṭī kapiryathā
saṃkalpitānandalavastiṣṭhatyuddharakandharam /
akasmātpracyutamadhubindubhukkarabho yathā
kṣaṇaṃ viratimāyāti ratimeti kṣaṇaṃ svayam /
kṣaṇaṃ vikāramāyāti saṃkalpenaiva bālavat
enaṃ sakalabhāvebhyaḥ kṛtvā nirmūlamādarāt /
matirantaḥpadaṃ yāti yathā putra tathā kuru
trayastasyā materdehā adhamottamamadhyamāḥ /
tamaḥsattvarajaḥsaṃjñāḥ kāraṇaṃ jagataḥ sthiteḥ
tamorūpo hi saṃkalpo nityaṃ prākṛtaceṣṭayā /
parāṃ kṛpaṇatāmetya prayāti kṛmikīṭatām
sattvarūpo hi saṃkalpo dharmajñānaparāyaṇaḥ /
adūrakevalībhāvaṃ svārājyamadhitiṣṭhati
rajorūpo hi saṃkalpo lokasaṃvyavahāravān /
paritiṣṭhati saṃsāre putradārānurañjitaḥ
trividhaṃ tu parityajya rūpametanmahāmate /
saṃkalpaḥ paramāyāti padamātmaparikṣaye
sarvā dṛṣṭīḥ parityajya niyamya manasā manaḥ /
sabāhyābhyantarārthasya saṃkalpasya kṣayaṃ kuru
yadi varṣasahasrāṇi tapaścarasi dāruṇam /
yadi vā vilayātmānaṃ śilāyāṃ cūrṇayasyalam
yadi vāgniṃ praviśasi vaḍavāgnimathāpi vā /
yadi vā patasi śvabhre khaḍgadhārājavetathā
haro yadyupadeṣṭā te hariḥ kamalajo'pi vā /
atyantakaruṇākrānto lokanātho'thavā yatiḥ
pātālasthasya bhūsthasya svargasthasyāpi tattava /
nānyaḥ kaścidupāyo'sti saṃkalpopaśamādṛte
anābādhe'vikāre ca sukhe paramapāvane /
saṃkalpopaśame yatnaṃ pauruṣeṇa paraṃ kuru
saṃkalpatantāvakhilā bhāvāḥ protāḥ kilānagha /
chinne tantau na jāne te kva yānti viśarāravaḥ
asatsatsadasatsarva saṃkalpādeva nānyataḥ /
saṃkalpaṃ sadasaccaivamiha satyaṃ kimucyatām
saṃkalpyate yathā yadyattattathā bhavati kṣaṇāt /
mā kiṃcidapi tattvajña saṃkalpaya kadācana
niḥsaṃkalpo yathāprāptavyavahāraparo bhava /
cidacetyonmukhatvaṃ hi yāti saṃkalpasaṃkṣaye
utthāya sattvarūpeṇa yonyā satyamayātmakam /
na tajjagaduḥkhamidaṃ vyarthaṃ sadṛśamātmanaḥ
tena duḥkhāya mahate kiṃ mṛtena tavānagha /
yadaduḥkhāya tatprājñāḥ saṃśrayantīha netarat
adhigataparamārthatāmupetya prasabhamapāsya vikalpajālamuccaiḥ /
adhigamaya padaṃ tadadvitīyaṃ vitatasukhāya suṣuptacittavṛttiḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० sthiti० dāśūro० saṃsāranagaravikalpayogavicāro nāma tripañcāśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0