યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.54

પુત્ર ઉવાચ ।
કીદૃશસ્તાત સંકલ્પઃ કથદુપદ્યતે પ્રભો ।
કથં ચ વૃદ્ધિમાપ્નોતિ કથં ચૈષ વિનશ્યતિ

દાશૂર ઉવાચ ।
અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય સત્તાસામાન્યરૂપિણઃ ।
ચિતશ્ચેત્યોન્મુખત્વં યત્તત્સંકલ્પાઙ્કુરં વિદુઃ

લેશતઃ પ્રાપ્તસત્તાકઃ સ એવ ઘનતાં શનૈઃ ।
યાતિ ચિત્તખમાપૂર્ય દૃઢજાડ્યાય મેઘવત્

ભાવયન્તી ચિતિશ્ચેત્યં વ્યતિરિક્તમિવાત્મનઃ ।
સંકલ્પતામુપાયાતિ બીજમઙ્કુરતામિવ

સંકલ્પેન હિ સંકલ્પઃ સ્વયમેવ પ્રજાયતે ।
વર્ધતે સ્વયમેવાશુ દુઃખાય ન સુખાય તુ

સંકલ્પમાત્રં હિ જગજ્જલમાત્રં યથાર્ણવઃ ।
ઋતે સંકલ્પમન્યા તે નાસ્તિ સંસારદુઃખિતા

કાકતાલીયયોગેન સંજાતોઽસ્તિ મુધૈવ હિ ।
મૃગતૃષ્ણાદ્વિચન્દ્રત્વભિવાસત્યં ચ વર્ધતે

નિગીર્ણમાતુલિઙ્ગસ્ય કનકપ્રત્યયો યથા ।
સ્વયમભ્યેત્ય સત્યોઽન્તઃ સંકલ્પસ્તે તથા હૃદિ

અસત્યમેવ જાતસ્ત્વમસત્યમપિ વર્તસે ।
અસ્મિઞ્જ્ઞાતે ચ વિજ્ઞાને હ્યસત્યં સંવિલીયતે

અસૌ સોઽહમિમે ભાવાઃ સુખદુઃખમયા મમ ।
વ્યર્થમેવેતિ નાનાસ્થા યેનાન્તઃ પરિતપ્યસે

અસન્નેવાસ્ય જાતોઽસિ કુતો જન્મવિલાસતઃ ।
વ્યર્થમેવાવમૂઢોઽસિ સંકલ્પવશતઃ સ્વતઃ

મા સંકલ્પય સંકલ્પં ભાવં ભાવય મા સ્થિતૌ ।
એતાવતૈવ ભાવેન ભવ્યો ભવતિ ભૂતયે

સંકલ્પનાશયત્નેન ન ભયાન્યનુગચ્છતિ ।
ભાવનાભાવમાત્રેણ સંકલ્પઃ ક્ષીયતે સ્વયમ્

સુમનઃપલ્લવામર્દે કિંચિદ્વ્યતિકરો ભવેત્ ।
સુસાધ્યો ભાવમાત્રેણ નતુ સંકલ્પનાશને

પુષ્પાક્રાન્તૌ કરસ્પન્દયત્નઃ પુત્રોપયુજ્યતે ।
તદપ્યુપકરોત્યસ્મિન્ન સંકલ્પપરિક્ષયે

સંકલ્પો યેન હન્તવ્યસ્તેન ભાવવિપર્યયાત્ ।
અપ્યર્ધેન નિમેષેણ લીલયૈવ નિહન્યતે

ભાવમાત્રોપસંપન્ને સ્વાત્મનિ સ્થિતિમાગતે ।
સાધ્યતે યદસાધ્યં તત્કસ્ય સ્યાત્કિમિવાઙ્ગ તે

સંકલ્પેનૈવ સંકલ્પં મનસા સ્વમનો મુને ।
છિત્ત્વા સ્વાત્મનિ તિષ્ઠ ત્વં કિમેતાવતિ દુષ્કરમ્

ઉપશાન્તે હિ સંકલ્પે ઉપશાન્તમિદં ભવેત્ ।
સંસારદુઃખમખિલં મૂલાદપિ મહામતે

સંકલ્પો હિ મનો જીવશ્ચિત્તં બુદ્ધિઃ સવાસના ।
નામ્નૈવાન્યત્વમેતેષાં નાર્થેનાર્થવિદાં વર

સંકલ્પનાદૃતે નેહ કિંચિદેવાસ્તિ કુત્રચિત્ ।
તમેવ હૃદયાચ્છિન્ધિ કિમેતત્પરિશોચસિ

યથૈવેદં નભઃ શૂન્યં જગચ્છૂન્યં તથૈવ હિ ।
અસન્મયવિકલ્પોત્થે ઉભે એતે તતે યતઃ

અસિદ્ધં સર્વમેવૈતદસિદ્ધેનૈવ સાધિતમ્ ।
સંકલ્પેન જગદ્યસ્માદ્ભાવના ક્વાવતિષ્ઠતામ્

[ સત્યાસ્થાયામસત્યાં તુ કિંનિષ્ઠા વાસના ભવેત્ ।]
ભાવનાક્ષયતઃ સિદ્ધિસ્તતઃ પ્રાપ્યં ન શિષ્યતે ।
તસ્માદસદિદં સર્વં વિજ્ઞેયં હેલયેદ્ધયા

તનુભાવનયા તેન સુખદુઃખૈર્ન લિપ્યતે ।
અવસ્ત્વિતિ ચ નિર્ણીય સ્નેહાસ્થા ન પ્રવર્તતે

આસ્થાક્ષયે ન જાયેતે હર્ષામર્ષૌ ભવાભવૌ ।
તસ્માદસદિદં સર્વં સુખદુઃખાદિવિભ્રમૈઃ

મનો જીવઃ સ્ફુરત્યુચ્ચૈર્માનસં નગરં જગત્ ।
ભવિષ્યદ્વર્તમાનં ચ ભૂતં ચ પરિવર્તયન્

વાસનાવલિતં લોકે સ્ફુરચ્છક્તિ મનઃ સ્થિતમ્ ।
કરોતિ સ્વાશયેનેમાં વ્યવસ્થાં મલિનશ્ચલઃ

આત્મનઃ સદૃશીં લીલાં જીવો હૃદ્વનમર્કટઃ ।
દીર્ઘમાકારમાદાય નિમેષાદ્યાતિ હ્રસ્વતામ્

ગ્રહીતું ચ ન શક્યન્તે સંકલ્પજલવીચયઃ ।
મનાગ્દૃષ્ટા વિવર્ધન્તે હ્રસન્તિ સપરિચ્છદાઃ

તૃણમાત્રેણ દીપ્યન્તે સંકલ્પા વહ્નિશેષવત્ ।
જગત્યપ્રકટાકારાઃ પ્રદીપ્તાઃ ક્ષણભઙ્ગુરાઃ

ભ્રમદા જડસંસ્થાનાઃ સંકલ્પાસ્તડિદગ્નયઃ ।
યદેવાસન્મયં પુત્ર તદેવાશુ ચિકિત્સિતુમ્

શક્યતે નાત્ર સંદેહો નાસત્સદ્ભવતિ ક્વચિત્ ।
સંસ્થિતો યદિ સંકલ્પો દુશ્ચિકિત્સ્યઃ સ્વતો ભવેત્

કિંત્વસદ્ભૂત એવૈષ સુચિકિત્સ્યસ્તદા ભવેત્ ।
અકૃત્રિમં ચેત્સંસારમલમઙ્ગારકાર્ષ્ણ્યવત્

તદેતત્ક્ષાલને સાધો કઃ પ્રવર્તેત દુર્મતિઃ ।
કિંત્વેતત્તણ્ડુલેષ્વેવ તુષકઞ્ચુકવત્સ્થિતમ્

યતસ્તતઃ પ્રયત્નેન પૌરુષેણ વિનશ્યતિ ।
અકૃત્રિમમપિ પ્રાપ્તં ભૃશં પુત્ર તથા પુનઃ

સુખોચ્છેદ્યતયા જ્ઞસ્ય સંસારમલમાતતમ્ ।
તણ્ડુલસ્ય યથા ચર્મ યથા તામ્રસ્ય કાલિમા

નશ્યતિ ક્રિયયા પુત્ર પુરુષસ્ય તથા મલમ્ ।
નશ્યત્યેવ ન સંદેહસ્તસ્માદુદ્યમવાન્ભવ

અસત્કલ્પૈર્વિકલ્પૈર્યત્સંસારો ન જિતો મુધા ।
સ્તોકેનાશુ લયં યાતિ ક્વાસદ્વસ્તુ ચિરં સ્થિતમ્

અસત્યામેતિ સંસારઃ સ્વવ્યવસ્થાં વિચારતઃ ।
દીપાલોકાદિવાન્ધસ્ય દ્વીન્દુત્વં સ્વીક્ષિતાદિવ

નાસૌ તવ ન ચાસ્ય ત્વં ભ્રાન્તિં પુત્ર પરિત્યજ ।
અસત્યે સત્યવદ્દૃષ્ટે ભાવના મા સ્મ હીદૃશઃ

મમ ગુરુવિભવોજ્જ્વલા વિલાસા ઇતિ તવ માસ્તુ વૃથૈવ વિભ્રમોઽન્તઃ ॥
ત્વમપિ ચ વિતતાશ્ચ તે વિલાસા વિલસતિ સર્વમિદં તદાત્મતત્ત્વમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે દાશૂરો૦ સંકલ્પચિકિત્સા નામ ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ