યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.53

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથાપૃચ્છત્સુતસ્તત્ર જમ્બૂદ્વીપે મહાનિશિ ।
કદમ્બાગ્રાવચૂડસ્થં પિતરં પાવનાશયમ્

પુત્ર ઉવાચ ।
કોઽસૌ ખોત્થ ઇતિ ખ્યાતો ભૂપસ્તાતોત્તમાકૃતિઃ ।
કથિતં ચ કિમેતન્મે ત્વયેતિ બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ

ક્વ ભવિષ્યતિ નિર્માણં વર્તમાને ક્વ ગમ્યતા ।
ઉભયાર્થવિરુદ્ધત્વાન્મન્મોહાય વચસ્તવ

દાશૂર ઉવાચ ।
શૃણુ પુત્ર યથાભૂતમેતત્તે કથયામ્યહમ્ ।
યેન સંસારચક્રસ્ય તત્ત્વમસ્યાવબુધ્યસે

અસદપ્યુત્થિતારમ્ભમવસ્તુમયમાતતમ્ ।
સંસારસંસ્થાનમિદમેવમાકથિતં મયા

પરમાન્નભસો જાતઃ સંકલ્પઃ ખોત્થ ઉચ્યતે ।
જાયતે સ્વયમેવાસૌ સ્વયમેવ વિલીયતે

તત્સ્વરૂપમિદં સર્વં જગદાભોગિ વિદ્યતે ।
જાયતે તત્ર જાતે તુ તસ્મિન્નષ્ટે વિનશ્યતિ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદ્યાસ્તસ્યૈવાવયવાન્વિદુઃ ।
વિટપાનિવ વૃક્ષસ્ય શૃઙ્ગાણીવ મહીભૃતઃ

શૂન્યે વ્યોમનિ તેનેદં નિર્મિતં ત્રિજગત્પુરમ્ ।
પ્રતિભાસાનુસંધાનમાત્રેણૈત્ય વિરિઞ્ચિતામ્

યત્રેમે વિતતાલોકા લોકકોશાશ્ચતુર્દશ ।
વનોપવનમાલાશ્ચ યત્રોદ્યાનપરમ્પરાઃ

ક્રીડાશિખરિણો યત્ર સહ્યમન્દરમેરવઃ ।
શીતોષ્ણદીપ્તી ચન્દ્રાર્કૌ દીપૌ યત્રાનલાકૃતી

સૂર્યાંશુકચદાલોલતરઙ્ગોત્તુઙ્ગમૌક્તિકાઃ ।
વહન્તિ સરિતો યત્ર સન્મુક્તાવલયશ્ચલાઃ

ઇક્ષુક્ષીરાદિસલિલા મણિરત્નબિસાઙ્કુરાઃ ।
ઔર્વાનલામ્બુજા યત્ર વાપ્યઃ સપ્ત મહાર્ણવાઃ

અધ ઉર્વ્યાં તથોર્ધ્વં ખે પુણ્યાપુણ્યધનશ્રિયઃ ।
નરામરકિરાટાનાં યત્રાન્તઃ ક્રયવિક્રયૌ

તસ્મિન્નેવ જગત્યસ્મિન્પુરે સંકલ્પભૂભૃતા ।
ક્રીડાર્થમાત્મનશ્ચિત્રા દેહાપવરકાઃ કૃતાઃ

કેચિદ્ગીર્વાણનામાન ઊર્ધ્વ એવ નિયોજિતાઃ ।
નરનાગાદયઃ કેચિદધ એવ નિયોજિતાઃ

વાતયન્ત્રપ્રવાહેણ ચલન્તો માંસમૃન્મયાઃ ।
સિતાસ્થિદારવશ્ચિત્રાસ્ત્વગ્લેપમસૃણામલાઃ

કેચિચ્ચિરેણ નશ્યન્તિ કેચિચ્છીઘ્રવિનાશિનઃ ।
કેચિત્કેશોલપોલ્લાસરચિતાચ્છાદનશ્રિયઃ

કર્ણાક્ષિનાસાપ્રમુખૈર્દ્વારૈર્નવભિરન્વિતાઃ ।
અનારતવહત્પ્રાણપવનેનોષ્ણશીતલાઃ

કર્ણનાસાસ્યતાલ્વાદિવાતાયનગણાન્વિતાઃ ।
ભુજાદ્યઙ્ગપ્રતોલીકાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયકુદીપકાઃ

માયયા રચિતાસ્તેષુ સંકલ્પેન મહામતે ।
અહઙ્કારમહાયક્ષાઃ પરમાલોકભીરવઃ

દેહાપવરકેષ્વન્તર્મહાહઙ્કારયક્ષકૈઃ ।
સહ સંક્રીડતેઽત્યર્થં સ સદૈવાસદુત્થિતૈઃ

યથા કુસૂલે માર્જારો ભસ્ત્રાયાં ભુજગો યથા ।
મુક્તાફલં યથા વેણાવહઙ્કારસ્તથા તનૌ

ક્ષણમભ્યુદયં યાન્તિ ક્ષણં શામ્યન્તિ દીપવત્ ।
દેહગેહેષુ સંકલ્પતરઙ્ગાઃ સાગરેષ્વિવ

ભવિષ્યન્નવનિર્માણં સ વ્યાપ્નોતિ તદા પુરમ્ ।
યદા સંકલ્પિતં વસ્તુ ક્ષણાદેવ પ્રપશ્યતિ

અસંકલ્પનમાત્રેણ સ્વેનેવાશુ વિનશ્યતિ ।
શ્રેયસે પરમાયસ્ય નાશત્વેન તુ સંભવઃ

સ્વયં સંકલ્પનામાત્રં જાયતે બાલયક્ષવત્ ।
અનન્તાયાત્મદુઃખાય નાનન્દાય કદાચન

ઇદં સ્ફારં જગદ્દુઃખં પ્રતનોત્યાત્મસત્તયા ।
અસત્તયા નાશયતિ ઘનમાન્ધ્યં યથા તમઃ

સ્વયૈવ દુઃખદાયિન્યા ચેષ્ટયા પરિરોદિતિ ।
કાષ્ઠાવષ્ટબ્ધવૃષણઃ કીલોત્પાટી કપિર્યથા

સંકલ્પિતાનન્દલવસ્તિષ્ઠત્યુદ્ધરકન્ધરમ્ ।
અકસ્માત્પ્રચ્યુતમધુબિન્દુભુક્કરભો યથા

ક્ષણં વિરતિમાયાતિ રતિમેતિ ક્ષણં સ્વયમ્ ।
ક્ષણં વિકારમાયાતિ સંકલ્પેનૈવ બાલવત્

એનં સકલભાવેભ્યઃ કૃત્વા નિર્મૂલમાદરાત્ ।
મતિરન્તઃપદં યાતિ યથા પુત્ર તથા કુરુ

ત્રયસ્તસ્યા મતેર્દેહા અધમોત્તમમધ્યમાઃ ।
તમઃસત્ત્વરજઃસંજ્ઞાઃ કારણં જગતઃ સ્થિતેઃ

તમોરૂપો હિ સંકલ્પો નિત્યં પ્રાકૃતચેષ્ટયા ।
પરાં કૃપણતામેત્ય પ્રયાતિ કૃમિકીટતામ્

સત્ત્વરૂપો હિ સંકલ્પો ધર્મજ્ઞાનપરાયણઃ ।
અદૂરકેવલીભાવં સ્વારાજ્યમધિતિષ્ઠતિ

રજોરૂપો હિ સંકલ્પો લોકસંવ્યવહારવાન્ ।
પરિતિષ્ઠતિ સંસારે પુત્રદારાનુરઞ્જિતઃ

ત્રિવિધં તુ પરિત્યજ્ય રૂપમેતન્મહામતે ।
સંકલ્પઃ પરમાયાતિ પદમાત્મપરિક્ષયે

સર્વા દૃષ્ટીઃ પરિત્યજ્ય નિયમ્ય મનસા મનઃ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરાર્થસ્ય સંકલ્પસ્ય ક્ષયં કુરુ

યદિ વર્ષસહસ્રાણિ તપશ્ચરસિ દારુણમ્ ।
યદિ વા વિલયાત્માનં શિલાયાં ચૂર્ણયસ્યલમ્

યદિ વાગ્નિં પ્રવિશસિ વડવાગ્નિમથાપિ વા ।
યદિ વા પતસિ શ્વભ્રે ખડ્ગધારાજવેતથા

હરો યદ્યુપદેષ્ટા તે હરિઃ કમલજોઽપિ વા ।
અત્યન્તકરુણાક્રાન્તો લોકનાથોઽથવા યતિઃ

પાતાલસ્થસ્ય ભૂસ્થસ્ય સ્વર્ગસ્થસ્યાપિ તત્તવ ।
નાન્યઃ કશ્ચિદુપાયોઽસ્તિ સંકલ્પોપશમાદૃતે

અનાબાધેઽવિકારે ચ સુખે પરમપાવને ।
સંકલ્પોપશમે યત્નં પૌરુષેણ પરં કુરુ

સંકલ્પતન્તાવખિલા ભાવાઃ પ્રોતાઃ કિલાનઘ ।
છિન્ને તન્તૌ ન જાને તે ક્વ યાન્તિ વિશરારવઃ

અસત્સત્સદસત્સર્વ સંકલ્પાદેવ નાન્યતઃ ।
સંકલ્પં સદસચ્ચૈવમિહ સત્યં કિમુચ્યતામ્

સંકલ્પ્યતે યથા યદ્યત્તત્તથા ભવતિ ક્ષણાત્ ।
મા કિંચિદપિ તત્ત્વજ્ઞ સંકલ્પય કદાચન

નિઃસંકલ્પો યથાપ્રાપ્તવ્યવહારપરો ભવ ।
ચિદચેત્યોન્મુખત્વં હિ યાતિ સંકલ્પસંક્ષયે

ઉત્થાય સત્ત્વરૂપેણ યોન્યા સત્યમયાત્મકમ્ ।
ન તજ્જગદુઃખમિદં વ્યર્થં સદૃશમાત્મનઃ

તેન દુઃખાય મહતે કિં મૃતેન તવાનઘ ।
યદદુઃખાય તત્પ્રાજ્ઞાઃ સંશ્રયન્તીહ નેતરત્

અધિગતપરમાર્થતામુપેત્ય પ્રસભમપાસ્ય વિકલ્પજાલમુચ્ચૈઃ ।
અધિગમય પદં તદદ્વિતીયં વિતતસુખાય સુષુપ્તચિત્તવૃત્તિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ સ્થિતિ૦ દાશૂરો૦ સંસારનગરવિકલ્પયોગવિચારો નામ ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ