Yoga Vasistha · Chapter 4.47

śrīrāma uvāca /
bhagavansarvadharmajña sarvavedāṅgapāraga /
āśvasta iva tiṣṭhāmi śuddhābhirbhavaduktibhiḥ

udārāṇi viviktāni peśalānyuditāni ca /
śrotuṃ tṛpti na gacchāmi vacāṃsi vadatastava

jātyā rājasasāttvikyāḥ kathanāvasarāntare /
utpattirbhavatā proktā śāstraiḥ kamalajanmanaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
bahūni brahmalakṣāṇi śaṃkarendraśatāni ca /
nārāyaṇasahasrāṇi samatītāni rāghava

anyeṣu ca vicitreṣu brahmāṇḍeṣu ca bhūriśaḥ /
nānācāravihārāṇi viharanti sahasraśaḥ

tulyakālamananteṣu kālāntarabhaveṣu ca /
jagatsu prodbhaviṣyanti bahūnyanyāni bhūriśaḥ

teṣāmabjodbhavādīnāṃ brahmāṇḍeṣu divaukasām /
utpattayo mahābāho vicitrābhyutthitā iva

kadācitsṛṣṭayaḥ śārvyaḥ kadācitpadmajodbhavāḥ /
kadācidapi vaiṣṇavyaḥ kadācinmuninirmitāḥ

kadācitpadmajo brahmā kadācitsalilodbhavaḥ /
aṇḍodbhavaḥ kadācittu kadācijjāyate'mbarāt

kasmiṃścidaṇḍe tryakṣo'rkaḥ kasmiṃścidapi vāsavaḥ /
kasmiṃścitpuṇḍarīkākṣaḥ kasmiṃścittryakṣa eva hi

kasyāṃcidbhūrabhūtsṛṣṭau nīrandhratarusaṃkaṭā /
kasyāṃcinnaranīrandhrā kasyāṃcidbhūdharāvṛtā

bhūrabhūnmṛnmayī kācitkācidāsīddṛṣanmayī /
āsīddhemamayī kācitkācittāmramayī tathā

ihaiva kāni citrāṇi jagantyanyānyathānyathā /
anyānyekaikalokāni nirmahāṃsyapi kānicit

anantāni jagantyasminbrahmatattvamahāmbare /
ambhodhivīcijalavannimajjantyudbhavanti ca

yathā taraṅgā jaladhau mṛgatṛṣṇā marau yathā /
kusumāni yathā cūte tathā viśvaśriyaḥ pare

bhānorgaṇayituṃ śakyā raśmiṣu trasareṇavaḥ /
ālolavapuṣo brahma tattvena jagatāṃ gaṇāḥ

yathā maśakajālāni varṣādiṣvākulāni tu /
utpattyotpattya naśyanti tathemā lokasṛṣṭayaḥ

na ca vijñāyate kasmātkālātprabhṛti cāgatāḥ /
nityāgamāpāyaparā etāḥ sargaparamparāḥ

anādimatyo'virataṃ prasphuranti taraṅgavat /
pūrvātpūrvaṃ kilābhūvaṃstataḥ pūrvataraṃ yathā

bhūtvā bhūtvā pralīyante sasurāsuramānavāḥ /
sarittaṅgabhaṅgyaiva samastā bhūtajātayaḥ

yathedamaṇḍaṃ vairiñcaṃ tathā brahmāṇḍapaṅktayaḥ /
yāḥ sahasrāḥ parikṣīṇā nāḍikā vatsareṣviva

anyāḥ saṃprati vidyante vartamānaśarīrakāḥ /
prānte brahmapurasyāsya vitate brahmaṇaḥ pade

brahmaṇyanyā bhaviṣyanti brāhmyo brahmapuraśriyaḥ /
punastāśca vinaṅkṣyanti bhūtvā bhūtvā yathā giraḥ

brahmaṇyanyā bhaviṣyantyaḥ sthitāḥ sargaparamparāḥ /
ghaṭā iva mṛdo rāśāvaṅkure pallavā iva

yāvadbrahma cidākāśe tathā tribhuvanaśriyaḥ /
sphārākāravikārāḍhyāḥ prekṣyamāṇā na kiṃcana

unmajjantyo nimajjantyo na satyā nāpyasacchriyaḥ /
jaḍārambhā vitanvantyastā eva khalatā iva

taraṅgasamadharmiṇyo dṛṣṭanaṣṭaśarīrakāḥ /
sarvāsāṃ sṛṣṭirāśīnāṃ citrākāraviceṣṭitāḥ

citrākāravikārāśca citrarūpā hi sṛṣṭayaḥ /
vyatiriktā na sarveṣāṃ samastāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ

tattvajñaviṣaye rāma salilādiva vṛṣṭayaḥ /
āyānti sṛṣṭayo devājjaladādiva vṛṣṭayaḥ

vyatiriktā na sarveṣāṃ samastāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ /
vyatiriktā dravāmbhodhisvāṣṭhīlāḥ śālmaleriva

iha sṛṣṭiṣu puṣṭāsu nikṛṣṭāsu ca rāghava /
paramānnabhaso jātāstanmātramalamālikā

kadācitprathamaṃ vyoma pratiṣṭhāmadhigacchati /
tataḥ prajāyate brahmā vyomajo'sau prajāpatiḥ

kadācitprathamaṃ vāyuḥ pratiṣṭhāmadhigacchati /
tataḥ prajāyate brahmā vāyujo'sau prajāpatiḥ

kadācitprathamaṃ tejaḥ pratiṣṭhāmadhigacchati /
tataḥ prajāyate kartā tejaso'sau prajāpatiḥ

kadācitprathamaṃ vāri pratiṣṭhāmadhigacchati /
tataḥ prajāyate brahmā vārijo'sau prajāpatiḥ

kadācitprathamaṃ pṛthvī sphāratāmadhigacchati /
tataḥ prajāyate brahmā pārthivo'sau prajāpatiḥ

idaṃ catvāri saṃpīḍya pañcamaṃ vardhate yadā /
tadā tajjāta evaiṣa kurute jāgatīṃ kriyām

kadācidapsu vāyau vā susphāre vāpi tejasi /
svayaṃ saṃpadyate'kasmātpumānprakṛtibhāvitaḥ

tasyātha śabdo vadanātkadācijjāyate padāt /
kadācidaṃśātpṛṣṭhādvā kadācillocanātkarāt

kadācitpuruṣasyāsya nābhau padmaṃ prajāyate /
tasminsaṃvadhate brahmā padmajo'sau prakīrtitaḥ

māyeyaṃ svapnavadbhrāntirmithyāracitacakrikā /
manorājyamivālolasalilāvartasundarī

kimivāsyāṃ vada jñaptau kathaṃ saṃbhavatīha te /
kvacidbālamanorājyamidaṃ paryanuyujyate

kadācidambare śuddhe manastattvānurañjanāt /
sauvarṇaṃ brahmagarbhaṃ ca svayamaṇḍaṃ pravartate

kadācideva puruṣo vīryaṃ sṛjati vāriṇi /
tasmātprajāyate padmaṃ brahmāṇḍamathavā mahat

tasmātprajāyate brahmā kadācidbhāskaro'pyasau /
kadācidvaruṇo brahmā kadācidvāyuraṇḍajaḥ

evamantarvihīnāsu vicitrāsviha sṛṣṭiṣu /
vicitrotpattayo rāma brahmaṇo vividhā gatāḥ

nidarśanārthaṃ sṛṣṭestu mayaikasya prajāpateḥ /
bhavate kathitotpattirna tatra niyamaḥ kvacit

manovijṛmbhaṇamidaṃ saṃsāra iti saṃmatam /
saṃbodhanāya bhavataḥ sṛṣṭikrama udāhṛtaḥ

sāttvikīprabhṛtayo yāśca jātayaścetthamāgatāḥ /
iti te kathanāyaiṣa sṛṣṭikrama udāhṛtaḥ

punaḥ sṛṣṭiḥ punarnāśaḥ punarduḥkhaṃ punaḥ sukham /
punarajñaḥ punastajjño bandhamokṣadṛśaḥ punaḥ

punaḥ sṛṣṭikarā'vītavītasnehadṛśaḥ punaḥ /
dīpā iva kṛtālokāḥ praśāmyantyudbhavanti ca

dehotpattau vināśe ca dīpānāṃ brahmaṇāmapi /
kālenādhikatāṃ tyaktvā nāśe bhedo na kaścana

punaḥ kṛtaṃ punastretā punaḥ sa dvāparaḥ kaliḥ /
punarāvartate sarvaṃ cakrāvartatayā jagat

punarmanvantarārambhāḥ punaḥ kalpaparamparāḥ /
punaḥ punaḥ kāryadaśāḥ prātaḥ prātaraho yathā

lokālokakalākālakalanākalitāntaram /
punaḥpunaridaṃ sarvaṃ na kiṃcana punaḥpunaḥ

anāhate pratapte'yaḥpiṇḍe'nalakaṇā iva /
ime bhāvāḥ sthitā nityaṃ cidākāśe svabhāvataḥ

kadācidanabhivyaktaṃ kadācidvyaktimāgatam /
idamasti pare tattve sarvaṃ vṛkṣa ivārtavam

citspanda eva sarvātmā sarvadaivedṛśākṛtiḥ /
yadasmājjāyate sargo dvīndutvamiva locanāt

citaḥ sarvāḥ samāyānti saṃtatāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ /
tatsthā evāpyatatsthābhāścandrādiva marīcayaḥ

na kadācana saṃsāraḥ kilāyaṃ rāma satsadā /
sarvaśaktāvasaṃsāraśaktitā vidyate yataḥ

na caivedaṃ kadācittu sādho jagadanīdṛśam /
sarvaśaktau hi saṃsāraśaktitā vidyate yataḥ

mahākalpāvadhiḥ kālena saṃsāritayeddhayā /
na bhaviṣyati saṃsāra idānīmiti yujyate

jñadṛṣṭyā sarvamevedaṃ brahmaiveti mahāmate /
nāsti saṃsāra ityetadupapadyata eva ca

ajñadṛṣṭyā tvavicchinnasaṃsāratvādanāratam /
nityā saṃsāramāyeyaṃ mithyāpīhopapadyate

punaḥpunaśca bhāvitvānna kadācidanīdṛśam /
jagadityetadityuktaṃ na mṛṣā raghunandana

anāratapatadrūpā diśo dṛṣṭā vinaśvarāḥ /
vināśīdaṃ jagatsarvamiti kiṃ nopapadyate

sarvatroditacandrārkā diśo dṛṣṭāḥ sthirācalāḥ /
avināśi jagatsarvamityapyavitathopamam

na tadasti na yattasminnekasminvitatātmani /
saṃkalpakalanājālamanākhye nopapadyate

punaḥpunaridaṃ sarvaṃ punarmaraṇajanmanī /
punaḥ sukhaṃ punarduḥkhaṃ punaḥ karaṇakarmaṇī

punarāśāḥ punarvyoma punarambhodhayo'drayaḥ /
abhyudeti punaḥ sṛṣṭiḥ khavadarkaprabhā yathā

punardaityāḥ punardevāḥ punarlokāntarakramāḥ /
punaḥ svargāpavargehāḥ punarindraḥ punaḥ śaśī

punarnārāyaṇo devaḥ punardanusutādayaḥ /
punarāśācalaccārucandrārkavaruṇānilāḥ

sumerukarṇikākāntā sahyakesaraśālinī /
pūrṇā sphītodarodeti rodasī nalinī punaḥ

vyomakānanamākramya valgatyaṃśunakhotkaraiḥ /
tamaḥkarighaṭā bhettuṃ punarbhāskarakesarī

punarinduścalatsvacchamañjarīsundaraiḥ karaiḥ /
karotyamṛtamāhlādi digvadhūmukhamaṇḍanam

punaḥ svargataroḥ puṇyakṣayavātasamīritāḥ /
patantīha vinunnāṅgāḥ puṇyakṛtpuṣparāśayaḥ

punaḥ kāryakriyāpakṣaiḥ saṃsārārambhanāmakam /
kiṃcitpaṭapaṭaṃ kṛtvā yāti kālakapiñjalaḥ

punarindrādike yāte sajjamāsthāya kevalam /
āyātyaparadevendraṣaṭpadaḥ svargapaṅkajam

punaḥ kālaṃ kṛtāpūtaṃ kaluṣīkurute kaliḥ /
sacakriṇamivāmbhodhiṃ pravṛddho'vakarānilaḥ

puna kālakulālena kṛtabhūtaśarāvakam /
cakramāvartyate vegādajasraṃ kalpanāmakam

punarnīrasatāmeti jagadastaśubhasthiti /
abhyāsībhūtasaṃkalpaṃ saṃśuṣkamiva kānanam

punararkagaṇeṣvagnidagdhānantakalevaram /
sarvabhūtāsthisaṃpūrṇaṃ jagadeti śmaśānatām

punaḥ kulācalākārapuṣkarāvartavarṣaṇaiḥ /
nṛtyadbhavabṛhatphenāṃ yātyekārṇavatāṃ jagat

punaḥ saṃśāntavāyvamburiktaṃ sakalavastubhiḥ /
tadapūrvamivākāśaṃ jagadāyāti śūnyatām

punaḥ katipayā bhuktvā samāḥ samarasāśayaḥ / /
jīvitaṃ jīrṇayā tanvā punaḥ svātmani līyate

punaranyena kālena tathaiva jagatāṃ gaṇān /
manastanoti vai śūnye gandharvanagaraṃ yathā

puraḥ sargasamārambhaḥ pralaye sarvasaṃbhavaḥ /
sarvaṃ punaridaṃ rāma cakravatparivartate

kimetasminmahāmāyāḍambare dīrghaśambare /
rāma satyamasatyaṃ vā nirṇeyaṃ yadihocyate

dāśūrākhyāyikeveyaṃ rāma saṃsāracakrikā /
kalpanāracitākārā vastuśūnyā na vastutaḥ

aviralamidamātataṃ vikalpairasaduditairapi tairdvicandrakalpaiḥ /
viracitamasatānupannasatyaṃ jagadiha tena vimūḍhatā kimutthā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo० sthitiprakaraṇe jagadvāsanirṇayayogopadeśo nāma saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ