યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.47

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સર્વવેદાઙ્ગપારગ ।
આશ્વસ્ત ઇવ તિષ્ઠામિ શુદ્ધાભિર્ભવદુક્તિભિઃ

ઉદારાણિ વિવિક્તાનિ પેશલાન્યુદિતાનિ ચ ।
શ્રોતું તૃપ્તિ ન ગચ્છામિ વચાંસિ વદતસ્તવ

જાત્યા રાજસસાત્ત્વિક્યાઃ કથનાવસરાન્તરે ।
ઉત્પત્તિર્ભવતા પ્રોક્તા શાસ્ત્રૈઃ કમલજન્મનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બહૂનિ બ્રહ્મલક્ષાણિ શંકરેન્દ્રશતાનિ ચ ।
નારાયણસહસ્રાણિ સમતીતાનિ રાઘવ

અન્યેષુ ચ વિચિત્રેષુ બ્રહ્માણ્ડેષુ ચ ભૂરિશઃ ।
નાનાચારવિહારાણિ વિહરન્તિ સહસ્રશઃ

તુલ્યકાલમનન્તેષુ કાલાન્તરભવેષુ ચ ।
જગત્સુ પ્રોદ્ભવિષ્યન્તિ બહૂન્યન્યાનિ ભૂરિશઃ

તેષામબ્જોદ્ભવાદીનાં બ્રહ્માણ્ડેષુ દિવૌકસામ્ ।
ઉત્પત્તયો મહાબાહો વિચિત્રાભ્યુત્થિતા ઇવ

કદાચિત્સૃષ્ટયઃ શાર્વ્યઃ કદાચિત્પદ્મજોદ્ભવાઃ ।
કદાચિદપિ વૈષ્ણવ્યઃ કદાચિન્મુનિનિર્મિતાઃ

કદાચિત્પદ્મજો બ્રહ્મા કદાચિત્સલિલોદ્ભવઃ ।
અણ્ડોદ્ભવઃ કદાચિત્તુ કદાચિજ્જાયતેઽમ્બરાત્

કસ્મિંશ્ચિદણ્ડે ત્ર્યક્ષોઽર્કઃ કસ્મિંશ્ચિદપિ વાસવઃ ।
કસ્મિંશ્ચિત્પુણ્ડરીકાક્ષઃ કસ્મિંશ્ચિત્ત્ર્યક્ષ એવ હિ

કસ્યાંચિદ્ભૂરભૂત્સૃષ્ટૌ નીરન્ધ્રતરુસંકટા ।
કસ્યાંચિન્નરનીરન્ધ્રા કસ્યાંચિદ્ભૂધરાવૃતા

ભૂરભૂન્મૃન્મયી કાચિત્કાચિદાસીદ્દૃષન્મયી ।
આસીદ્ધેમમયી કાચિત્કાચિત્તામ્રમયી તથા

ઇહૈવ કાનિ ચિત્રાણિ જગન્ત્યન્યાન્યથાન્યથા ।
અન્યાન્યેકૈકલોકાનિ નિર્મહાંસ્યપિ કાનિચિત્

અનન્તાનિ જગન્ત્યસ્મિન્બ્રહ્મતત્ત્વમહામ્બરે ।
અમ્ભોધિવીચિજલવન્નિમજ્જન્ત્યુદ્ભવન્તિ ચ

યથા તરઙ્ગા જલધૌ મૃગતૃષ્ણા મરૌ યથા ।
કુસુમાનિ યથા ચૂતે તથા વિશ્વશ્રિયઃ પરે

ભાનોર્ગણયિતું શક્યા રશ્મિષુ ત્રસરેણવઃ ।
આલોલવપુષો બ્રહ્મ તત્ત્વેન જગતાં ગણાઃ

યથા મશકજાલાનિ વર્ષાદિષ્વાકુલાનિ તુ ।
ઉત્પત્ત્યોત્પત્ત્ય નશ્યન્તિ તથેમા લોકસૃષ્ટયઃ

ન ચ વિજ્ઞાયતે કસ્માત્કાલાત્પ્રભૃતિ ચાગતાઃ ।
નિત્યાગમાપાયપરા એતાઃ સર્ગપરમ્પરાઃ

અનાદિમત્યોઽવિરતં પ્રસ્ફુરન્તિ તરઙ્ગવત્ ।
પૂર્વાત્પૂર્વં કિલાભૂવંસ્તતઃ પૂર્વતરં યથા

ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયન્તે સસુરાસુરમાનવાઃ ।
સરિત્તઙ્ગભઙ્ગ્યૈવ સમસ્તા ભૂતજાતયઃ

યથેદમણ્ડં વૈરિઞ્ચં તથા બ્રહ્માણ્ડપઙ્ક્તયઃ ।
યાઃ સહસ્રાઃ પરિક્ષીણા નાડિકા વત્સરેષ્વિવ

અન્યાઃ સંપ્રતિ વિદ્યન્તે વર્તમાનશરીરકાઃ ।
પ્રાન્તે બ્રહ્મપુરસ્યાસ્ય વિતતે બ્રહ્મણઃ પદે

બ્રહ્મણ્યન્યા ભવિષ્યન્તિ બ્રાહ્મ્યો બ્રહ્મપુરશ્રિયઃ ।
પુનસ્તાશ્ચ વિનઙ્ક્ષ્યન્તિ ભૂત્વા ભૂત્વા યથા ગિરઃ

બ્રહ્મણ્યન્યા ભવિષ્યન્ત્યઃ સ્થિતાઃ સર્ગપરમ્પરાઃ ।
ઘટા ઇવ મૃદો રાશાવઙ્કુરે પલ્લવા ઇવ

યાવદ્બ્રહ્મ ચિદાકાશે તથા ત્રિભુવનશ્રિયઃ ।
સ્ફારાકારવિકારાઢ્યાઃ પ્રેક્ષ્યમાણા ન કિંચન

ઉન્મજ્જન્ત્યો નિમજ્જન્ત્યો ન સત્યા નાપ્યસચ્છ્રિયઃ ।
જડારમ્ભા વિતન્વન્ત્યસ્તા એવ ખલતા ઇવ

તરઙ્ગસમધર્મિણ્યો દૃષ્ટનષ્ટશરીરકાઃ ।
સર્વાસાં સૃષ્ટિરાશીનાં ચિત્રાકારવિચેષ્ટિતાઃ

ચિત્રાકારવિકારાશ્ચ ચિત્રરૂપા હિ સૃષ્ટયઃ ।
વ્યતિરિક્તા ન સર્વેષાં સમસ્તાઃ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ

તત્ત્વજ્ઞવિષયે રામ સલિલાદિવ વૃષ્ટયઃ ।
આયાન્તિ સૃષ્ટયો દેવાજ્જલદાદિવ વૃષ્ટયઃ

વ્યતિરિક્તા ન સર્વેષાં સમસ્તાઃ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ ।
વ્યતિરિક્તા દ્રવામ્ભોધિસ્વાષ્ઠીલાઃ શાલ્મલેરિવ

ઇહ સૃષ્ટિષુ પુષ્ટાસુ નિકૃષ્ટાસુ ચ રાઘવ ।
પરમાન્નભસો જાતાસ્તન્માત્રમલમાલિકા

કદાચિત્પ્રથમં વ્યોમ પ્રતિષ્ઠામધિગચ્છતિ ।
તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા વ્યોમજોઽસૌ પ્રજાપતિઃ

કદાચિત્પ્રથમં વાયુઃ પ્રતિષ્ઠામધિગચ્છતિ ।
તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા વાયુજોઽસૌ પ્રજાપતિઃ

કદાચિત્પ્રથમં તેજઃ પ્રતિષ્ઠામધિગચ્છતિ ।
તતઃ પ્રજાયતે કર્તા તેજસોઽસૌ પ્રજાપતિઃ

કદાચિત્પ્રથમં વારિ પ્રતિષ્ઠામધિગચ્છતિ ।
તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા વારિજોઽસૌ પ્રજાપતિઃ

કદાચિત્પ્રથમં પૃથ્વી સ્ફારતામધિગચ્છતિ ।
તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા પાર્થિવોઽસૌ પ્રજાપતિઃ

ઇદં ચત્વારિ સંપીડ્ય પઞ્ચમં વર્ધતે યદા ।
તદા તજ્જાત એવૈષ કુરુતે જાગતીં ક્રિયામ્

કદાચિદપ્સુ વાયૌ વા સુસ્ફારે વાપિ તેજસિ ।
સ્વયં સંપદ્યતેઽકસ્માત્પુમાન્પ્રકૃતિભાવિતઃ

તસ્યાથ શબ્દો વદનાત્કદાચિજ્જાયતે પદાત્ ।
કદાચિદંશાત્પૃષ્ઠાદ્વા કદાચિલ્લોચનાત્કરાત્

કદાચિત્પુરુષસ્યાસ્ય નાભૌ પદ્મં પ્રજાયતે ।
તસ્મિન્સંવધતે બ્રહ્મા પદ્મજોઽસૌ પ્રકીર્તિતઃ

માયેયં સ્વપ્નવદ્ભ્રાન્તિર્મિથ્યારચિતચક્રિકા ।
મનોરાજ્યમિવાલોલસલિલાવર્તસુન્દરી

કિમિવાસ્યાં વદ જ્ઞપ્તૌ કથં સંભવતીહ તે ।
ક્વચિદ્બાલમનોરાજ્યમિદં પર્યનુયુજ્યતે

કદાચિદમ્બરે શુદ્ધે મનસ્તત્ત્વાનુરઞ્જનાત્ ।
સૌવર્ણં બ્રહ્મગર્ભં ચ સ્વયમણ્ડં પ્રવર્તતે

કદાચિદેવ પુરુષો વીર્યં સૃજતિ વારિણિ ।
તસ્માત્પ્રજાયતે પદ્મં બ્રહ્માણ્ડમથવા મહત્

તસ્માત્પ્રજાયતે બ્રહ્મા કદાચિદ્ભાસ્કરોઽપ્યસૌ ।
કદાચિદ્વરુણો બ્રહ્મા કદાચિદ્વાયુરણ્ડજઃ

એવમન્તર્વિહીનાસુ વિચિત્રાસ્વિહ સૃષ્ટિષુ ।
વિચિત્રોત્પત્તયો રામ બ્રહ્મણો વિવિધા ગતાઃ

નિદર્શનાર્થં સૃષ્ટેસ્તુ મયૈકસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
ભવતે કથિતોત્પત્તિર્ન તત્ર નિયમઃ ક્વચિત્

મનોવિજૃમ્ભણમિદં સંસાર ઇતિ સંમતમ્ ।
સંબોધનાય ભવતઃ સૃષ્ટિક્રમ ઉદાહૃતઃ

સાત્ત્વિકીપ્રભૃતયો યાશ્ચ જાતયશ્ચેત્થમાગતાઃ ।
ઇતિ તે કથનાયૈષ સૃષ્ટિક્રમ ઉદાહૃતઃ

પુનઃ સૃષ્ટિઃ પુનર્નાશઃ પુનર્દુઃખં પુનઃ સુખમ્ ।
પુનરજ્ઞઃ પુનસ્તજ્જ્ઞો બન્ધમોક્ષદૃશઃ પુનઃ

પુનઃ સૃષ્ટિકરાઽવીતવીતસ્નેહદૃશઃ પુનઃ ।
દીપા ઇવ કૃતાલોકાઃ પ્રશામ્યન્ત્યુદ્ભવન્તિ ચ

દેહોત્પત્તૌ વિનાશે ચ દીપાનાં બ્રહ્મણામપિ ।
કાલેનાધિકતાં ત્યક્ત્વા નાશે ભેદો ન કશ્ચન

પુનઃ કૃતં પુનસ્ત્રેતા પુનઃ સ દ્વાપરઃ કલિઃ ।
પુનરાવર્તતે સર્વં ચક્રાવર્તતયા જગત્

પુનર્મન્વન્તરારમ્ભાઃ પુનઃ કલ્પપરમ્પરાઃ ।
પુનઃ પુનઃ કાર્યદશાઃ પ્રાતઃ પ્રાતરહો યથા

લોકાલોકકલાકાલકલનાકલિતાન્તરમ્ ।
પુનઃપુનરિદં સર્વં ન કિંચન પુનઃપુનઃ

અનાહતે પ્રતપ્તેઽયઃપિણ્ડેઽનલકણા ઇવ ।
ઇમે ભાવાઃ સ્થિતા નિત્યં ચિદાકાશે સ્વભાવતઃ

કદાચિદનભિવ્યક્તં કદાચિદ્વ્યક્તિમાગતમ્ ।
ઇદમસ્તિ પરે તત્ત્વે સર્વં વૃક્ષ ઇવાર્તવમ્

ચિત્સ્પન્દ એવ સર્વાત્મા સર્વદૈવેદૃશાકૃતિઃ ।
યદસ્માજ્જાયતે સર્ગો દ્વીન્દુત્વમિવ લોચનાત્

ચિતઃ સર્વાઃ સમાયાન્તિ સંતતાઃ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ ।
તત્સ્થા એવાપ્યતત્સ્થાભાશ્ચન્દ્રાદિવ મરીચયઃ

ન કદાચન સંસારઃ કિલાયં રામ સત્સદા ।
સર્વશક્તાવસંસારશક્તિતા વિદ્યતે યતઃ

ન ચૈવેદં કદાચિત્તુ સાધો જગદનીદૃશમ્ ।
સર્વશક્તૌ હિ સંસારશક્તિતા વિદ્યતે યતઃ

મહાકલ્પાવધિઃ કાલેન સંસારિતયેદ્ધયા ।
ન ભવિષ્યતિ સંસાર ઇદાનીમિતિ યુજ્યતે

જ્ઞદૃષ્ટ્યા સર્વમેવેદં બ્રહ્મૈવેતિ મહામતે ।
નાસ્તિ સંસાર ઇત્યેતદુપપદ્યત એવ ચ

અજ્ઞદૃષ્ટ્યા ત્વવિચ્છિન્નસંસારત્વાદનારતમ્ ।
નિત્યા સંસારમાયેયં મિથ્યાપીહોપપદ્યતે

પુનઃપુનશ્ચ ભાવિત્વાન્ન કદાચિદનીદૃશમ્ ।
જગદિત્યેતદિત્યુક્તં ન મૃષા રઘુનન્દન

અનારતપતદ્રૂપા દિશો દૃષ્ટા વિનશ્વરાઃ ।
વિનાશીદં જગત્સર્વમિતિ કિં નોપપદ્યતે

સર્વત્રોદિતચન્દ્રાર્કા દિશો દૃષ્ટાઃ સ્થિરાચલાઃ ।
અવિનાશિ જગત્સર્વમિત્યપ્યવિતથોપમમ્

ન તદસ્તિ ન યત્તસ્મિન્નેકસ્મિન્વિતતાત્મનિ ।
સંકલ્પકલનાજાલમનાખ્યે નોપપદ્યતે

પુનઃપુનરિદં સર્વં પુનર્મરણજન્મની ।
પુનઃ સુખં પુનર્દુઃખં પુનઃ કરણકર્મણી

પુનરાશાઃ પુનર્વ્યોમ પુનરમ્ભોધયોઽદ્રયઃ ।
અભ્યુદેતિ પુનઃ સૃષ્ટિઃ ખવદર્કપ્રભા યથા

પુનર્દૈત્યાઃ પુનર્દેવાઃ પુનર્લોકાન્તરક્રમાઃ ।
પુનઃ સ્વર્ગાપવર્ગેહાઃ પુનરિન્દ્રઃ પુનઃ શશી

પુનર્નારાયણો દેવઃ પુનર્દનુસુતાદયઃ ।
પુનરાશાચલચ્ચારુચન્દ્રાર્કવરુણાનિલાઃ

સુમેરુકર્ણિકાકાન્તા સહ્યકેસરશાલિની ।
પૂર્ણા સ્ફીતોદરોદેતિ રોદસી નલિની પુનઃ

વ્યોમકાનનમાક્રમ્ય વલ્ગત્યંશુનખોત્કરૈઃ ।
તમઃકરિઘટા ભેત્તું પુનર્ભાસ્કરકેસરી

પુનરિન્દુશ્ચલત્સ્વચ્છમઞ્જરીસુન્દરૈઃ કરૈઃ ।
કરોત્યમૃતમાહ્લાદિ દિગ્વધૂમુખમણ્ડનમ્

પુનઃ સ્વર્ગતરોઃ પુણ્યક્ષયવાતસમીરિતાઃ ।
પતન્તીહ વિનુન્નાઙ્ગાઃ પુણ્યકૃત્પુષ્પરાશયઃ

પુનઃ કાર્યક્રિયાપક્ષૈઃ સંસારારમ્ભનામકમ્ ।
કિંચિત્પટપટં કૃત્વા યાતિ કાલકપિઞ્જલઃ

પુનરિન્દ્રાદિકે યાતે સજ્જમાસ્થાય કેવલમ્ ।
આયાત્યપરદેવેન્દ્રષટ્પદઃ સ્વર્ગપઙ્કજમ્

પુનઃ કાલં કૃતાપૂતં કલુષીકુરુતે કલિઃ ।
સચક્રિણમિવામ્ભોધિં પ્રવૃદ્ધોઽવકરાનિલઃ

પુન કાલકુલાલેન કૃતભૂતશરાવકમ્ ।
ચક્રમાવર્ત્યતે વેગાદજસ્રં કલ્પનામકમ્

પુનર્નીરસતામેતિ જગદસ્તશુભસ્થિતિ ।
અભ્યાસીભૂતસંકલ્પં સંશુષ્કમિવ કાનનમ્

પુનરર્કગણેષ્વગ્નિદગ્ધાનન્તકલેવરમ્ ।
સર્વભૂતાસ્થિસંપૂર્ણં જગદેતિ શ્મશાનતામ્

પુનઃ કુલાચલાકારપુષ્કરાવર્તવર્ષણૈઃ ।
નૃત્યદ્ભવબૃહત્ફેનાં યાત્યેકાર્ણવતાં જગત્

પુનઃ સંશાન્તવાય્વમ્બુરિક્તં સકલવસ્તુભિઃ ।
તદપૂર્વમિવાકાશં જગદાયાતિ શૂન્યતામ્

પુનઃ કતિપયા ભુક્ત્વા સમાઃ સમરસાશયઃ । ।
જીવિતં જીર્ણયા તન્વા પુનઃ સ્વાત્મનિ લીયતે

પુનરન્યેન કાલેન તથૈવ જગતાં ગણાન્ ।
મનસ્તનોતિ વૈ શૂન્યે ગન્ધર્વનગરં યથા

પુરઃ સર્ગસમારમ્ભઃ પ્રલયે સર્વસંભવઃ ।
સર્વં પુનરિદં રામ ચક્રવત્પરિવર્તતે

કિમેતસ્મિન્મહામાયાડમ્બરે દીર્ઘશમ્બરે ।
રામ સત્યમસત્યં વા નિર્ણેયં યદિહોચ્યતે

દાશૂરાખ્યાયિકેવેયં રામ સંસારચક્રિકા ।
કલ્પનારચિતાકારા વસ્તુશૂન્યા ન વસ્તુતઃ

અવિરલમિદમાતતં વિકલ્પૈરસદુદિતૈરપિ તૈર્દ્વિચન્દ્રકલ્પૈઃ ।
વિરચિતમસતાનુપન્નસત્યં જગદિહ તેન વિમૂઢતા કિમુત્થા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે જગદ્વાસનિર્ણયયોગોપદેશો નામ સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ