Yoga Vasistha · Chapter 4.45
pañcacatvāriṃśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
jagatsaṃpannamevedaṃ saṃpannaṃ kiṃcideva na /
śūnyameva ca bhāmātraṃ manovilasitaṃ sthitam
na deśakālāvetena brahmāṇḍenāvṛtau sthitau /
manāgapi mahārūpavatāpyākāśarūpiṇā
etatsaṃkalpamātrātma svapnadṛṣṭapuropamam /
yatraiva tatra tacchūnyaṃ kevalaṃ vyoma saṃsthitam
abhittirāgaracanamapi dṛṣṭamasanmayam /
akṛtaṃ kṛtamevaitadvyomni citraṃ vicitrakam
manasā kalpitaṃ sarvaṃ dehādibhuvanatrayam /
saṃsmṛtau kāraṇaṃ caitaccakṣurālokane yathā
ābhāsamātraṃ hi jagaddhaṭāvaṭapaṭabhramaiḥ /
āvartate na sadrūpātpṛthakkuḍyādayaḥ sthitāḥ
manasedaṃ śarīraṃ hi vāsanārthaṃ prakalpitam /
kṛmikośaprakāreṇa svātmakośa iva svayam
na tadasti ca yannāma cetaḥsaṃkalpamambaram /
na karoti na cāpnotidurgamapyatiduṣkaram
sarvaśaktidhare deve kā nāma nanu śaktayaḥ /
na saṃbhavantyāśriyante yābhirantarmanoguhāḥ
sattāsatte padārthānāṃ sarveṣāṃ sarvadaiva hi /
mahābāho saṃbhavataḥ sarvaśaktau vibhau sati
paśya bhāvanayā prāptaṃ manasaivātmajaṃ vapuḥ /
tasmāttatkalanāṃ rāma sarvaśaktiyutāṃ viduḥ
svasaṃkalpakṛtāḥ sarve devāsuranarādayaḥ /
svasaṃkalpopaśamane śāmyantyasnehadīpavat
ākāśasadṛśaṃ sarvaṃ kalanāmātrajṛmbhitam
jagatpaśya mahābuddhe sudīrghaṃ svapnamutthitam
na jāyate na mriyate iha kiṃcitkadācana /
paramārthena sumate mithyā sarvaṃ tu vidyate
na vṛddhimeti no hrāsaṃ yanna kiṃcitkadācana /
kiṃ vā tanu bhavettatra kasya kā nāma khaṇḍanā
bhūmabhūtaṃ svakāyotthamapaśyannipuṇaṃ dṛśā /
rāghavā'mahatā svāntaḥ kimajña iva muhyasi
mṛgatṛṣṇā yathā tāpānmanaso niścayāttathā /
asanta iva dṛśyante sarve brahmādayo'pyamī
dvicandravibhramaprakhyā manorathavadutthitāḥ /
mithyājñānaghanāḥ sarve jagatyākārarāśayaḥ
yathā nauyāyino mithyā sthāṇuspandamatistathā /
asatyaivotthitā nityamākārāṇāṃ paramparā
indrajālamidaṃ viddhi māyāracitapañjaram /
manomanananirmāṇaṃ na sannāsadiva sthitam
brahmaivedaṃ jagatsarvamanyatāyāstataḥ kutaḥ /
prasaṅgaḥ kīdṛśaḥ ko'sau kva vā sāparitiṣṭhati
ayaṃ girirayaṃ sthāṇurityāḍambaravibhramaḥ /
manaso bhāvanādārḍhyādasansanniva lakṣyate
prapañcapatanārambhaṃ pramattasya idaṃ jagat /
sakāmatṛṣṇāmananaṃ tyaktvānyadrāma bhāvaya
yathā svapno mahārambho bhrāntireva na vastutaḥ /
dīrghasvapnaṃ tathaivedaṃ viddhi cittopapāditam
dṛśyamānamahābhogaṃ gṛhyamāṇamavastukam /
kośamāśābhujaṅgānāṃ saṃsārāḍambaraṃ tyaja
asadetaditi jñātvā mā'tra bhāvaṃ niveśaya /
anudhāvati na prājño vijñāya mṛgatṛṣṇikām
svasaṃkalpātsvarūpāḍhyāṃ manorathamayīṃ śriyam /
yo'nugacchati mūḍhātmā duḥkhasyaiva sa bhājanam
vastunyasati loko'yaṃ yātu kāmamavastuni /
yastu vastu parityajya yātyavastu sa naśyati
manovyāmoha evedaṃ rajjvāmahibhayaṃ yathā /
bhāvanāmātravaicitryācciramāvartate jagat
asadabhyuditairbhāvairjalāntaścandravaccalaiḥ /
vañcyate bāla eveha na tattvajño bhavādṛśaḥ
ya imaṃ guṇasaṃghātaṃ bhāvayansukhamīhate /
pramārṣṭi sa jaḍo jāḍyaṃ vahnibhāvanayā svayā
asadevedamābhogi dṛśyate jalapañjaram /
manomanananirmāṇahṛdaye nagaraṃ yathā
idaṃ cittecchayodeti līyate tadanicchayā / /
mithyaivaṃ dṛśyate sphītaṃ gandharvanagaraṃ yathā
rāma naṣṭe jagatyasminna kiṃcidapi naśyati /
yukte'pi ca jagatyasminna kiṃcidapi yujyate
manaḥprakalpite bhagne hṛdi vistīrṇapattane /
vṛddhiṃ copagate brūhi kiṃ vṛddhaṃ kasya kiṃ kṣatam
krīḍārthena yathodeti bālānāṃ hṛdi vartanam /
manasā tadvadevedamudetyavirataṃ jagat
na kiṃcitkasyacinnaṣṭamindrajālajale yathā /
bhraṣṭe naṣṭe tathaivāsminsaṃsāre vitathotthite
yadasattadasatsyāccenna kiṃ kasya kila kṣatam /
tato harṣaviṣādānāṃ saṃsāre nāma nāspadam
asadeva yadatyantaṃ tasmātkiṃ nāma naśyati /
nāśābhāve hi duḥkhasya kaḥ prasaṅgo mahāmate
sadeva vā yadatyantaṃ tasya kiṃ nāma naśyati /
brahmaivedaṃ jagatsarvaṃ sukhaduḥkhe kimutthite
asadvāpi yadatyantaṃ vṛddhiḥ syāttasya kīdṛśī /
vṛddherabhāve harṣasya kaḥ prasaṅgo mahāmate
sarvatrāsatyabhūte'sminprapañcaikāntakāriṇi /
saṃsāre kimupādeyaṃ prājño yadabhivāñchatu
sarvatra satyabhūte'sminbrahmatattvamaye'pi ca /
kiṃ syātrtribhuvane heyaṃ prājñāḥ pariharantu yat
asatsadvā jagadyasya tenāsau sukhaduḥkhayoḥ /
agamya eva mūrkhastu tadvināśena duḥkhitaḥ
ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā /
yo'bhivāñchatyasadrāma tasyāsattaiva dṛśyate
ādāvante ca yatsatyaṃ vartamāne sadeva tat /
yasya sarvaṃ sadeva syāttasya sattaiva dṛśyate
asatyabhūtaṃ toyāntaścandravyomatalādikam /
bālā evābhivāñchanti manomohāya nottamāḥ
bālo hi vitatākārairvasturiktaiḥ prayojanaiḥ /
saṃtoṣametyanantāya duḥkhāya na sukhāya tu
tasmānmā tvaṃ bhavo bālo rāma rājīvalocana /
avināśamihālokya nityamāśraya susthiram
asadidamakhilaṃ mayā sametaṃ
tviti vigaṇayya viṣāditāstu mā te /
sadiha hi sakalaṃ mayā sametaṃ
tviti ca vilokya viṣāditāstu mā te
śrīvālmīkiruvāca /
ityuktavatyatha munau divaso jagāma
sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma
śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo० sthitiprakaraṇe yathābhūtārthayogopadeśo nāma pañcacatvāriṃśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0