યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.45

પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જગત્સંપન્નમેવેદં સંપન્નં કિંચિદેવ ન ।
શૂન્યમેવ ચ ભામાત્રં મનોવિલસિતં સ્થિતમ્

ન દેશકાલાવેતેન બ્રહ્માણ્ડેનાવૃતૌ સ્થિતૌ ।
મનાગપિ મહારૂપવતાપ્યાકાશરૂપિણા

એતત્સંકલ્પમાત્રાત્મ સ્વપ્નદૃષ્ટપુરોપમમ્ ।
યત્રૈવ તત્ર તચ્છૂન્યં કેવલં વ્યોમ સંસ્થિતમ્

અભિત્તિરાગરચનમપિ દૃષ્ટમસન્મયમ્ ।
અકૃતં કૃતમેવૈતદ્વ્યોમ્નિ ચિત્રં વિચિત્રકમ્

મનસા કલ્પિતં સર્વં દેહાદિભુવનત્રયમ્ ।
સંસ્મૃતૌ કારણં ચૈતચ્ચક્ષુરાલોકને યથા

આભાસમાત્રં હિ જગદ્ધટાવટપટભ્રમૈઃ ।
આવર્તતે ન સદ્રૂપાત્પૃથક્કુડ્યાદયઃ સ્થિતાઃ

મનસેદં શરીરં હિ વાસનાર્થં પ્રકલ્પિતમ્ ।
કૃમિકોશપ્રકારેણ સ્વાત્મકોશ ઇવ સ્વયમ્

ન તદસ્તિ ચ યન્નામ ચેતઃસંકલ્પમમ્બરમ્ ।
ન કરોતિ ન ચાપ્નોતિદુર્ગમપ્યતિદુષ્કરમ્

સર્વશક્તિધરે દેવે કા નામ નનુ શક્તયઃ ।
ન સંભવન્ત્યાશ્રિયન્તે યાભિરન્તર્મનોગુહાઃ

સત્તાસત્તે પદાર્થાનાં સર્વેષાં સર્વદૈવ હિ ।
મહાબાહો સંભવતઃ સર્વશક્તૌ વિભૌ સતિ

પશ્ય ભાવનયા પ્રાપ્તં મનસૈવાત્મજં વપુઃ ।
તસ્માત્તત્કલનાં રામ સર્વશક્તિયુતાં વિદુઃ

સ્વસંકલ્પકૃતાઃ સર્વે દેવાસુરનરાદયઃ ।
સ્વસંકલ્પોપશમને શામ્યન્ત્યસ્નેહદીપવત્

આકાશસદૃશં સર્વં કલનામાત્રજૃમ્ભિતમ્
જગત્પશ્ય મહાબુદ્ધે સુદીર્ઘં સ્વપ્નમુત્થિતમ્

ન જાયતે ન મ્રિયતે ઇહ કિંચિત્કદાચન ।
પરમાર્થેન સુમતે મિથ્યા સર્વં તુ વિદ્યતે

ન વૃદ્ધિમેતિ નો હ્રાસં યન્ન કિંચિત્કદાચન ।
કિં વા તનુ ભવેત્તત્ર કસ્ય કા નામ ખણ્ડના

ભૂમભૂતં સ્વકાયોત્થમપશ્યન્નિપુણં દૃશા ।
રાઘવાઽમહતા સ્વાન્તઃ કિમજ્ઞ ઇવ મુહ્યસિ

મૃગતૃષ્ણા યથા તાપાન્મનસો નિશ્ચયાત્તથા ।
અસન્ત ઇવ દૃશ્યન્તે સર્વે બ્રહ્માદયોઽપ્યમી

દ્વિચન્દ્રવિભ્રમપ્રખ્યા મનોરથવદુત્થિતાઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનઘનાઃ સર્વે જગત્યાકારરાશયઃ

યથા નૌયાયિનો મિથ્યા સ્થાણુસ્પન્દમતિસ્તથા ।
અસત્યૈવોત્થિતા નિત્યમાકારાણાં પરમ્પરા

ઇન્દ્રજાલમિદં વિદ્ધિ માયારચિતપઞ્જરમ્ ।
મનોમનનનિર્માણં ન સન્નાસદિવ સ્થિતમ્

બ્રહ્મૈવેદં જગત્સર્વમન્યતાયાસ્તતઃ કુતઃ ।
પ્રસઙ્ગઃ કીદૃશઃ કોઽસૌ ક્વ વા સાપરિતિષ્ઠતિ

અયં ગિરિરયં સ્થાણુરિત્યાડમ્બરવિભ્રમઃ ।
મનસો ભાવનાદાર્ઢ્યાદસન્સન્નિવ લક્ષ્યતે

પ્રપઞ્ચપતનારમ્ભં પ્રમત્તસ્ય ઇદં જગત્ ।
સકામતૃષ્ણામનનં ત્યક્ત્વાન્યદ્રામ ભાવય

યથા સ્વપ્નો મહારમ્ભો ભ્રાન્તિરેવ ન વસ્તુતઃ ।
દીર્ઘસ્વપ્નં તથૈવેદં વિદ્ધિ ચિત્તોપપાદિતમ્

દૃશ્યમાનમહાભોગં ગૃહ્યમાણમવસ્તુકમ્ ।
કોશમાશાભુજઙ્ગાનાં સંસારાડમ્બરં ત્યજ

અસદેતદિતિ જ્ઞાત્વા માઽત્ર ભાવં નિવેશય ।
અનુધાવતિ ન પ્રાજ્ઞો વિજ્ઞાય મૃગતૃષ્ણિકામ્

સ્વસંકલ્પાત્સ્વરૂપાઢ્યાં મનોરથમયીં શ્રિયમ્ ।
યોઽનુગચ્છતિ મૂઢાત્મા દુઃખસ્યૈવ સ ભાજનમ્

વસ્તુન્યસતિ લોકોઽયં યાતુ કામમવસ્તુનિ ।
યસ્તુ વસ્તુ પરિત્યજ્ય યાત્યવસ્તુ સ નશ્યતિ

મનોવ્યામોહ એવેદં રજ્જ્વામહિભયં યથા ।
ભાવનામાત્રવૈચિત્ર્યાચ્ચિરમાવર્તતે જગત્

અસદભ્યુદિતૈર્ભાવૈર્જલાન્તશ્ચન્દ્રવચ્ચલૈઃ ।
વઞ્ચ્યતે બાલ એવેહ ન તત્ત્વજ્ઞો ભવાદૃશઃ

ય ઇમં ગુણસંઘાતં ભાવયન્સુખમીહતે ।
પ્રમાર્ષ્ટિ સ જડો જાડ્યં વહ્નિભાવનયા સ્વયા

અસદેવેદમાભોગિ દૃશ્યતે જલપઞ્જરમ્ ।
મનોમનનનિર્માણહૃદયે નગરં યથા

ઇદં ચિત્તેચ્છયોદેતિ લીયતે તદનિચ્છયા । ।
મિથ્યૈવં દૃશ્યતે સ્ફીતં ગન્ધર્વનગરં યથા

રામ નષ્ટે જગત્યસ્મિન્ન કિંચિદપિ નશ્યતિ ।
યુક્તેઽપિ ચ જગત્યસ્મિન્ન કિંચિદપિ યુજ્યતે

મનઃપ્રકલ્પિતે ભગ્ને હૃદિ વિસ્તીર્ણપત્તને ।
વૃદ્ધિં ચોપગતે બ્રૂહિ કિં વૃદ્ધં કસ્ય કિં ક્ષતમ્

ક્રીડાર્થેન યથોદેતિ બાલાનાં હૃદિ વર્તનમ્ ।
મનસા તદ્વદેવેદમુદેત્યવિરતં જગત્

ન કિંચિત્કસ્યચિન્નષ્ટમિન્દ્રજાલજલે યથા ।
ભ્રષ્ટે નષ્ટે તથૈવાસ્મિન્સંસારે વિતથોત્થિતે

યદસત્તદસત્સ્યાચ્ચેન્ન કિં કસ્ય કિલ ક્ષતમ્ ।
તતો હર્ષવિષાદાનાં સંસારે નામ નાસ્પદમ્

અસદેવ યદત્યન્તં તસ્માત્કિં નામ નશ્યતિ ।
નાશાભાવે હિ દુઃખસ્ય કઃ પ્રસઙ્ગો મહામતે

સદેવ વા યદત્યન્તં તસ્ય કિં નામ નશ્યતિ ।
બ્રહ્મૈવેદં જગત્સર્વં સુખદુઃખે કિમુત્થિતે

અસદ્વાપિ યદત્યન્તં વૃદ્ધિઃ સ્યાત્તસ્ય કીદૃશી ।
વૃદ્ધેરભાવે હર્ષસ્ય કઃ પ્રસઙ્ગો મહામતે

સર્વત્રાસત્યભૂતેઽસ્મિન્પ્રપઞ્ચૈકાન્તકારિણિ ।
સંસારે કિમુપાદેયં પ્રાજ્ઞો યદભિવાઞ્છતુ

સર્વત્ર સત્યભૂતેઽસ્મિન્બ્રહ્મતત્ત્વમયેઽપિ ચ ।
કિં સ્યાત્ર્ત્રિભુવને હેયં પ્રાજ્ઞાઃ પરિહરન્તુ યત્

અસત્સદ્વા જગદ્યસ્ય તેનાસૌ સુખદુઃખયોઃ ।
અગમ્ય એવ મૂર્ખસ્તુ તદ્વિનાશેન દુઃખિતઃ

આદાવન્તે ચ યન્નાસ્તિ વર્તમાનેઽપિ તત્તથા ।
યોઽભિવાઞ્છત્યસદ્રામ તસ્યાસત્તૈવ દૃશ્યતે

આદાવન્તે ચ યત્સત્યં વર્તમાને સદેવ તત્ ।
યસ્ય સર્વં સદેવ સ્યાત્તસ્ય સત્તૈવ દૃશ્યતે

અસત્યભૂતં તોયાન્તશ્ચન્દ્રવ્યોમતલાદિકમ્ ।
બાલા એવાભિવાઞ્છન્તિ મનોમોહાય નોત્તમાઃ

બાલો હિ વિતતાકારૈર્વસ્તુરિક્તૈઃ પ્રયોજનૈઃ ।
સંતોષમેત્યનન્તાય દુઃખાય ન સુખાય તુ

તસ્માન્મા ત્વં ભવો બાલો રામ રાજીવલોચન ।
અવિનાશમિહાલોક્ય નિત્યમાશ્રય સુસ્થિરમ્

અસદિદમખિલં મયા સમેતં
ત્વિતિ વિગણય્ય વિષાદિતાસ્તુ મા તે ।
સદિહ હિ સકલં મયા સમેતં
ત્વિતિ ચ વિલોક્ય વિષાદિતાસ્તુ મા તે

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તવત્યથ મુનૌ દિવસો જગામ
સાયંતનાય વિધયેઽસ્તમિનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ
શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ચ સહાજગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે યથાભૂતાર્થયોગોપદેશો નામ પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ