Yoga Vasistha · Chapter 4.44

catuścatvāriṃśaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
krameṇānena yenāptā jīvena sthitirātmanaḥ /
sa kathaṃ bhagavandehaṃ samādhatte'sthipañjaram

śrīvasiṣṭha uvāca /
pūrvameva mayā proktaṃ rāma kiṃ nāvabudhyase /
pūvāparavicārārhā śemuṣī kva gatā tava

yadidaṃ hi śarīrādi jagatsthāvarajaṅgamam /
ābhāsamātramevetadasatsvapnamivotthitam

dīrghasvapno hyayaṃ rāma mithyaivānagha dṛśyate /
dvicandravibhramākāraṃ bhramāntarbhrāntaśailavat

praśāntājñānanidrastu nūnaṃ galitabhāvanaḥ /
prabuddhacetāḥ saṃsārasvapnaṃ paśyanna paśyati

svabhāvakalpito rāma jīvānāṃ sarvadaiva hi /
āmokṣapadasaṃprāpti saṃsāro'styātmano'ntare

jīvasya taralaḥ kāya āvartaḥ payaso yathā /
yathā bīje'ṅkuraḥ sphāraḥ pallavaḥ svāṅkure yathā

pallave ca yathā puṣpaṃ puṣpakośe phalaṃ yathā /
yataḥ sa kalpanārūpo deho'sti manaso'ntare

bahurūpatayā rāma yato'styekatamaḥ sphuṭaḥ /
sa eva pratibhāso'sya manasaḥ kila jāyate

sa evāśu bhavatyetanmṛtpiṇḍo ghaṭakopamaḥ /
ādisarge purā kāyaḥ pratibhāso'sya cottamaḥ

yasmādeṣa vibhurbrahmā padmakośagṛhasthitaḥ /
tatsaṃkalpakrameṇaiva tataḥ sthitimupāgatā

iyaṃ sṛṣṭiraparyantā māyeva ghanamāyayā /
śrīrāma uvāca /
jīvo manaḥpadaṃ prāpya vairiñcaṃ padamāgataḥ

yathā brahmaṃstathā sarvaṃ vistareṇa vadāśu me /
śrīvasiṣṭha uvāca /
brāhme śrṛṇu mahābāho śarīragrahaṇe kramam

nidarśanena tenaiva jāgatīṃ jñāsyasi sthitim /
dikkālādyanavacchinnamātmatattvaṃ svaśaktitaḥ

līlayaiva yadādatte dikkālakalitaṃ vapuḥ /
tadaiva jīvaparyāyaṃ vāsanāveśatatparam

manaḥ saṃpadyate lolaṃ kalanākalanonmukham /
kalayantī manaḥśaktirādau bhāvayati kṣaṇāt

ākāśabhāvanāmacchāṃ śabdabījarasonmukhīm /
tatastāṃ ghanatāṃ yātaṃ ghanaspandakramānmanaḥ

bhāvayatyanilaspandaṃ sparśabījarasonmukham /
tābhyāmākāśavātābhyāmadṛṣṭābhyāṃ manodṛśā

śabdasparśasvarūpābhyāṃ saṃghātājjanyate'nalaḥ /
manastaddhanatāṃ prāpya tato bhāvayati kṣaṇāt

prākāśyamamalālokamālokastena vardhate /
manastāvadguṇagataṃ rasatanmātravedanam

kṣaṇārdhena tvapāṃ śaityaṃ jalasaṃvittato bhavet /
tatastādṛgguṇagataṃ mano bhāvayati kṣaṇāt

svarūpaṃ gandhavatsthūlaṃ yenodeṣyati medinī /
athetthaṃbhūtatanmātraveṣṭitaṃ tanutāṃ jahat

vapurvahnikaṇākāraṃ sphuritaṃ vyomni paśyati /
ahaṃkārakalāyuktaṃ buddhibījasamanvitam

tatpuryaṣṭakamityuktaṃ bhūtahṛtpadmaṣaṭpadam /
tasmiṃstu tīvrasaṃvegādbhāvayadbhāsvaraṃ vapuḥ

sthūlatāmeti pākena mano bilvaphalaṃ yathā /
mūṣāsthadrutahemābhaṃ sphuritaṃ vimalāmbare

sanniveśamupādatte tattejaḥ svasvabhāvataḥ /
tasminsvasanniveśe ca tejaḥpuñjamaye punaḥ

bhajate bhāvanāṃ sphārāṃ niścitāmātatāmbarām /
ūrdhvaṃ śiraḥpīṭhamayīmadhaḥpādamayīṃ tathā

pārśvayorhastasaṃsthānāṃ madhye codaradharmiṇīm /
prakaṭāvayavo bālo jvālāmālāmalākṛtiḥ

manorathavaśopāttavapustiṣṭhatyasāvatha /
evaṃ svavāsanāveśātkalitāṅgo manomuniḥ

nayatyupacayaṃ dehaṃ svasvabhāvamṛturyathā /
kālena sphuṭatāmeti bhavatyamalavigrahaḥ

buddhisattvabalotsāhavijñānaiśvaryasaṃsthitaḥ /
sa eva bhagavānbrahmā sarvalokapitāmahaḥ

dravatkanakasaṃkāśaḥ paramākāśasaṃbhavaḥ /
yathāsau paramākāśe tiṣṭhatyapararūpavān

janayatyātmano mohamātmasthaṃ cittalīlayā /
kadācitkevalaṃ vyoma paramaṃ pāravarjitam

anādimadhyaparyantaṃ kadācidamalaṃ payaḥ /
kadācitkalpakālāgnijvālābhāsvaramaṇḍakam

kadācitkānanaṃ kārṣṇyaṃ kālaṃ kamalakuḍmalam /
anyānyanyānyanekāni pratijanmāvadhiḥ prabhuḥ

kalpayanpālayatyeṣa nānārūpāṇi helayā /
tatredaṃprathamatvena yadaiṣa brahmaṇaḥ padāt

avatīrṇastadā'jñānāttathaiva sukhamasmṛtam /
garbhanidrāvyapagame vapuḥ paśyati bhāsvaram

prāṇāpānapravāhāḍhyaṃ dravyairiva vinirmitam /
romakoṭibhirākīrṇaṃ dvātriṃśaddaśanānvitam

tristhūṇaṃ pañcadaivatyamadhaścaraṇalāñchitam /
pañcabhāgaṃ navadvāraṃ tvaglepamasṛṇāṅgakam

yuktamaṅguliviṃśatyā nakhaviṃśatilāñchitam /
dvibāhuṃ dvistanaṃ dvyakṣaṃ bahvakṣibhujameva ca

nīḍaṃ cittavihaṅgasya nīḍaṃ manmathabhoginaḥ /
tṛṣṇāpiśācyā nilayaṃ jīvakesarikandaram

abhimānagajālānaṃ mānasāmbhojaśobhitam /
athālocya vapurbrahmā kāntamātmīyamuttamam

cintayāmāsa bhagavāṃstrikālāmaladarśanaḥ /
asminnākāśakuhare tate madhupalāñchite

adṛṣṭapāraparyante prathamaṃ kimabhūditi /
iticintitavānbrahmāsadyojāto'malātmadṛk

apaśyatsargavṛndāni samatītānyanekaśaḥ /
atha sasmāra sakalānsarvāndharmagaṇānkramāt

vasantaḥ kusumānīva vedānādāya saṃstutān /
līlayā kalpayāmāsa citrasaṃkalpajāḥ prajāḥ

nānācārasamācāraṃ gandharvanagare yathā /
tāsāṃ svargāpavargārthaṃ dharmakāmārthasiddhaye

anantāni vicitrāṇi śāstrāṇi samakalpayat /
dṛṣṭirevamiyaṃ rāma sarge'sminsthitimāgatā /
viriñcirūpānmanasaḥ puṣpalakṣmīrmadhoriva

vividhaviracanaiḥ kriyāvilāsaiḥ
kamalajarūpadhareṇa cetasaiva /
raghusuta parikalpanena nītā
sthitimatulāṃ jagatīha sargalakṣmīḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० mo० sthitiprakaraṇe saṃsārāvataraṇapratipādanopadeśo nāma catuścatvāriṃśaḥ sargaḥ