Yoga Vasistha · Chapter 4.43

tricatvāriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ jīvāścito bhāvā bhavabhāvanayohitāḥ /
brahmaṇaḥ kalpitākārāllakṣaśo'pyatha koṭiśaḥ

asaṃkhyātāḥ purā jātā jāyante cāpi vādya bhoḥ /
utpatiṣyanti caivāmbukaṇaughā iva nirjharāt

svavāsanādaśāveśādāśāvivaśatāṃ gatā /
daśāsvativicitrāsu svayaṃ nigaḍitāśayāḥ

anārataṃ pratidiśaṃ deśe deśe jale sthale /
jāyante vā mriyante vā budbudā iva vāriṇi

kecitprathamajanmānaḥ kecijjanmaśatādhikāḥ /
kecidvā'janmasaṃkhyākāḥ keciddhitribhavāntarāḥ

bhaviṣyajjātayaḥ kecitkecidbhūtabhavodbhavāḥ /
vartamānabhavāḥ kecitkecittvabhavatā gatāḥ

kecitkalpasahasrāṇi jāyamānāḥ punaḥ punaḥ /
ekāmevāsthitā yoniṃ kecidyonyantaraṃ śritāḥ

kecinmahāduḥkhasahāḥ kecidalpodayāḥ sthitāḥ /
kecidatyantamuditāḥ kecidarkādivoditāḥ

kecitkiṃnaragandharvavidyādharamahoragāḥ /
kecidarkendravaruṇāstryakṣādhokṣajapadmajāḥ

kecitkūśmāṇḍavetālayakṣarakṣaḥpiśācakāḥ /
kecidbrāhmaṇabhūpālā vaiśyaśūdragaṇāḥ sthitāḥ

kecicchrapacacāṇḍālakirātāveśapuṣkasāḥ /
kecittṛṇauṣadhī kecitphalamūlapataṅgakāḥ

kecitcitralatāgulmatṛṇopaladṛśo'bhitaḥ /
kecitkadambajambīraśālatālatamālakāḥ

kecidvibhavasaṃsāramantrisāmantabhūmipāḥ /
keciccīrāmbarācchannā munimaunamupasthitāḥ

kecidbhujaṅgagonāsakṛmikīṭapipīlikāḥ /
kecinmṛgendramahiṣamṛgājacamaraiṇakāḥ

kecitsārasacakrāhvabalākābakakokilāḥ /
kecitkamalakahvārakumudotpalatāṃ gatāḥ

kecitkalabhamātaṅgavarāhavṛṣagardabhāḥ /
kecidvirephamaśakāḥ puttikādaṃśavaṃśajāḥ

kecidāpadvalākrāntāḥ kecitsaṃpadamāgatāḥ /
kecitsthitāḥ svargapure kecinnarakamāsthitāḥ

ṛkṣacakragatāḥ kecihṛkṣarandhragatāḥ pare /
vātabhūtāḥ sthitāḥ kecitkecidvyomapadesthitāḥ

sūryāṃśuṣu sthitāḥ kecitkecidindvaṃśuṣu sthitāḥ /
kecittṛṇalatāgulmarasasvāduṣvavasthitāḥ

jīvanmuktā bhramantīha kecitkalyāṇabhājanāḥ /
ciramuktāḥ sthitāḥ kecinnūnaṃ pariṇatāḥ pare

keciccireṇa kālena bhaviṣyanmuktayaḥ śivāḥ /
keciddviṣanti cidbhāvāḥ kevalībhāvamātmanaḥ

kecidviśālāḥ kakubhaḥ kecinnadyo mahārayāḥ /
kecitstriyaḥ kāntadṛśaḥ kecitpaṇḍanapuṃsakāḥ

kecitprabuddhamatayaḥ kecijjaḍatarāśayāḥ /
kecijjñānopadeṣṭāraḥ kecidāttasamādhayaḥ

jīvāḥ svavāsanāveśavivaśāśayatāṃ gatāḥ /
etāsvetāsvavasthāsu saṃsthitā baddhabhāvanāḥ

viharanti jagatkecinnipatantyutpatanti ca /
kandukā iva hastena mṛtyunā'virataṃ hatāḥ

āśāpāśaśatābaddhā vāsanābhāvadhāriṇaḥ / /
kāyātkāyamupāyānti vṛkṣātvṛkṣamivāṇḍajāḥ

anantānantasaṃkalpakalpanotpādamāyayā /
indrajālaṃ vitanvānā jaganmayamidaṃ mahat

tāvadbhramanti saṃsāre vāriṇyāvartarāśayaḥ /
yāvanmūḍhā na paśyanti svamātmānamaninditam

dṛṣṭvātmānamasattyaktvā satyāmāsādya saṃvidam /
kālena padamāgatya jāyante neha te punaḥ

bhuktvā janmasahasrāṇi bhūyaḥ saṃsārasaṃkaṭe /
patanti kecidabudhāḥ saṃprāpyāpi vivekitām

kecicchaktatvamapyuccaiḥ prāpya tucchatayā dhiyā /
punastiryaktvamāyānti tiryaktvānnarakānapi

kecinmahādhiyaḥ santa utpadya brahmaṇaḥ padāt /
tadaiva janmanaikena tatraivāśu viśantyalam

brahmāṇḍeṣvitareṣvanye teṣvanye jīvarāśayaḥ /
prayāntipadmodbhavatāmanye ca haratāmapi

anye prayānti tiryaktvamanye ca suratāmapi /
anye'pi nāgatāṃ rāma yathaiveha tathaiva hi

yatheyaṃ hi jagatsāraṃ tathānyāni jagantyapi /
vidyante samatītāni bhaviṣyanti ca bhūriśaḥ

anyenānyena citreṇa krameṇānyena hetunā /
vicitrāḥ sṛṣṭayasteṣāmāpatanti patanti ca

kaścidgandharvatāṃ yāti kaścidgacchati yakṣatām /
kaścitprayāti suratāṃ kaścidāyāti daityatām

yenaiva vyavahāreṇa brahmāṇḍe'sminjanāḥ sthitāḥ /
tenaivānyeṣu tiṣṭhanti sanniveśavilakṣaṇāḥ

svasvabhāvavaśāveśādanyonyaparighaṭṭanaiḥ /
sṛṣṭayaḥ parivartante taraṅgiṇyā ivormayaḥ

āvirbhāvatirobhāvairunmajjananimajjanaiḥ /
sṛṣṭayaḥ parivartante taraṅgiṇyā ivormayaḥ

niryāntyavirataṃ tasmātparasmājjīvarāśayaḥ /
anirdeśyāḥ svasaṃvedyāstatraivāśu sphuranti ca

dīpādivālokadṛśaḥ sūryādiva marīcayaḥ /
kaṇāstaptāyasa iva sphuliṅgā iva pāvakāt

kālādivartavaścitrā āmodāḥ kusumādiva /
śītalā iva varṣāṇupūrādabdherivormayaḥ

utpattyotpattya kālena bhuktvā dehaparamparām /
svata eva pade yānti nilayaṃ jīvarāśayaḥ

aviratamiyamātatā tathoccai-
rbhavati vinaśyati vardhate mudhaiva /
tribhuvanaracanādimohamāyā
paramapade laharīva vārirāśau

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० sthitiprakaraṇe jīvanicayasthānopadeśo nāma tricatvāriṃśaḥ sargaḥ