યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.44

ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ક્રમેણાનેન યેનાપ્તા જીવેન સ્થિતિરાત્મનઃ ।
સ કથં ભગવન્દેહં સમાધત્તેઽસ્થિપઞ્જરમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પૂર્વમેવ મયા પ્રોક્તં રામ કિં નાવબુધ્યસે ।
પૂવાપરવિચારાર્હા શેમુષી ક્વ ગતા તવ

યદિદં હિ શરીરાદિ જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
આભાસમાત્રમેવેતદસત્સ્વપ્નમિવોત્થિતમ્

દીર્ઘસ્વપ્નો હ્યયં રામ મિથ્યૈવાનઘ દૃશ્યતે ।
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાકારં ભ્રમાન્તર્ભ્રાન્તશૈલવત્

પ્રશાન્તાજ્ઞાનનિદ્રસ્તુ નૂનં ગલિતભાવનઃ ।
પ્રબુદ્ધચેતાઃ સંસારસ્વપ્નં પશ્યન્ન પશ્યતિ

સ્વભાવકલ્પિતો રામ જીવાનાં સર્વદૈવ હિ ।
આમોક્ષપદસંપ્રાપ્તિ સંસારોઽસ્ત્યાત્મનોઽન્તરે

જીવસ્ય તરલઃ કાય આવર્તઃ પયસો યથા ।
યથા બીજેઽઙ્કુરઃ સ્ફારઃ પલ્લવઃ સ્વાઙ્કુરે યથા

પલ્લવે ચ યથા પુષ્પં પુષ્પકોશે ફલં યથા ।
યતઃ સ કલ્પનારૂપો દેહોઽસ્તિ મનસોઽન્તરે

બહુરૂપતયા રામ યતોઽસ્ત્યેકતમઃ સ્ફુટઃ ।
સ એવ પ્રતિભાસોઽસ્ય મનસઃ કિલ જાયતે

સ એવાશુ ભવત્યેતન્મૃત્પિણ્ડો ઘટકોપમઃ ।
આદિસર્ગે પુરા કાયઃ પ્રતિભાસોઽસ્ય ચોત્તમઃ

યસ્માદેષ વિભુર્બ્રહ્મા પદ્મકોશગૃહસ્થિતઃ ।
તત્સંકલ્પક્રમેણૈવ તતઃ સ્થિતિમુપાગતા

ઇયં સૃષ્ટિરપર્યન્તા માયેવ ઘનમાયયા ।
શ્રીરામ ઉવાચ ।
જીવો મનઃપદં પ્રાપ્ય વૈરિઞ્ચં પદમાગતઃ

યથા બ્રહ્મંસ્તથા સર્વં વિસ્તરેણ વદાશુ મે ।
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બ્રાહ્મે શ્રૃણુ મહાબાહો શરીરગ્રહણે ક્રમમ્

નિદર્શનેન તેનૈવ જાગતીં જ્ઞાસ્યસિ સ્થિતિમ્ ।
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નમાત્મતત્ત્વં સ્વશક્તિતઃ

લીલયૈવ યદાદત્તે દિક્કાલકલિતં વપુઃ ।
તદૈવ જીવપર્યાયં વાસનાવેશતત્પરમ્

મનઃ સંપદ્યતે લોલં કલનાકલનોન્મુખમ્ ।
કલયન્તી મનઃશક્તિરાદૌ ભાવયતિ ક્ષણાત્

આકાશભાવનામચ્છાં શબ્દબીજરસોન્મુખીમ્ ।
તતસ્તાં ઘનતાં યાતં ઘનસ્પન્દક્રમાન્મનઃ

ભાવયત્યનિલસ્પન્દં સ્પર્શબીજરસોન્મુખમ્ ।
તાભ્યામાકાશવાતાભ્યામદૃષ્ટાભ્યાં મનોદૃશા

શબ્દસ્પર્શસ્વરૂપાભ્યાં સંઘાતાજ્જન્યતેઽનલઃ ।
મનસ્તદ્ધનતાં પ્રાપ્ય તતો ભાવયતિ ક્ષણાત્

પ્રાકાશ્યમમલાલોકમાલોકસ્તેન વર્ધતે ।
મનસ્તાવદ્ગુણગતં રસતન્માત્રવેદનમ્

ક્ષણાર્ધેન ત્વપાં શૈત્યં જલસંવિત્તતો ભવેત્ ।
તતસ્તાદૃગ્ગુણગતં મનો ભાવયતિ ક્ષણાત્

સ્વરૂપં ગન્ધવત્સ્થૂલં યેનોદેષ્યતિ મેદિની ।
અથેત્થંભૂતતન્માત્રવેષ્ટિતં તનુતાં જહત્

વપુર્વહ્નિકણાકારં સ્ફુરિતં વ્યોમ્નિ પશ્યતિ ।
અહંકારકલાયુક્તં બુદ્ધિબીજસમન્વિતમ્

તત્પુર્યષ્ટકમિત્યુક્તં ભૂતહૃત્પદ્મષટ્પદમ્ ।
તસ્મિંસ્તુ તીવ્રસંવેગાદ્ભાવયદ્ભાસ્વરં વપુઃ

સ્થૂલતામેતિ પાકેન મનો બિલ્વફલં યથા ।
મૂષાસ્થદ્રુતહેમાભં સ્ફુરિતં વિમલામ્બરે

સન્નિવેશમુપાદત્તે તત્તેજઃ સ્વસ્વભાવતઃ ।
તસ્મિન્સ્વસન્નિવેશે ચ તેજઃપુઞ્જમયે પુનઃ

ભજતે ભાવનાં સ્ફારાં નિશ્ચિતામાતતામ્બરામ્ ।
ઊર્ધ્વં શિરઃપીઠમયીમધઃપાદમયીં તથા

પાર્શ્વયોર્હસ્તસંસ્થાનાં મધ્યે ચોદરધર્મિણીમ્ ।
પ્રકટાવયવો બાલો જ્વાલામાલામલાકૃતિઃ

મનોરથવશોપાત્તવપુસ્તિષ્ઠત્યસાવથ ।
એવં સ્વવાસનાવેશાત્કલિતાઙ્ગો મનોમુનિઃ

નયત્યુપચયં દેહં સ્વસ્વભાવમૃતુર્યથા ।
કાલેન સ્ફુટતામેતિ ભવત્યમલવિગ્રહઃ

બુદ્ધિસત્ત્વબલોત્સાહવિજ્ઞાનૈશ્વર્યસંસ્થિતઃ ।
સ એવ ભગવાન્બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ

દ્રવત્કનકસંકાશઃ પરમાકાશસંભવઃ ।
યથાસૌ પરમાકાશે તિષ્ઠત્યપરરૂપવાન્

જનયત્યાત્મનો મોહમાત્મસ્થં ચિત્તલીલયા ।
કદાચિત્કેવલં વ્યોમ પરમં પારવર્જિતમ્

અનાદિમધ્યપર્યન્તં કદાચિદમલં પયઃ ।
કદાચિત્કલ્પકાલાગ્નિજ્વાલાભાસ્વરમણ્ડકમ્

કદાચિત્કાનનં કાર્ષ્ણ્યં કાલં કમલકુડ્મલમ્ ।
અન્યાન્યન્યાન્યનેકાનિ પ્રતિજન્માવધિઃ પ્રભુઃ

કલ્પયન્પાલયત્યેષ નાનારૂપાણિ હેલયા ।
તત્રેદંપ્રથમત્વેન યદૈષ બ્રહ્મણઃ પદાત્

અવતીર્ણસ્તદાઽજ્ઞાનાત્તથૈવ સુખમસ્મૃતમ્ ।
ગર્ભનિદ્રાવ્યપગમે વપુઃ પશ્યતિ ભાસ્વરમ્

પ્રાણાપાનપ્રવાહાઢ્યં દ્રવ્યૈરિવ વિનિર્મિતમ્ ।
રોમકોટિભિરાકીર્ણં દ્વાત્રિંશદ્દશનાન્વિતમ્

ત્રિસ્થૂણં પઞ્ચદૈવત્યમધશ્ચરણલાઞ્છિતમ્ ।
પઞ્ચભાગં નવદ્વારં ત્વગ્લેપમસૃણાઙ્ગકમ્

યુક્તમઙ્ગુલિવિંશત્યા નખવિંશતિલાઞ્છિતમ્ ।
દ્વિબાહું દ્વિસ્તનં દ્વ્યક્ષં બહ્વક્ષિભુજમેવ ચ

નીડં ચિત્તવિહઙ્ગસ્ય નીડં મન્મથભોગિનઃ ।
તૃષ્ણાપિશાચ્યા નિલયં જીવકેસરિકન્દરમ્

અભિમાનગજાલાનં માનસામ્ભોજશોભિતમ્ ।
અથાલોચ્ય વપુર્બ્રહ્મા કાન્તમાત્મીયમુત્તમમ્

ચિન્તયામાસ ભગવાંસ્ત્રિકાલામલદર્શનઃ ।
અસ્મિન્નાકાશકુહરે તતે મધુપલાઞ્છિતે

અદૃષ્ટપારપર્યન્તે પ્રથમં કિમભૂદિતિ ।
ઇતિચિન્તિતવાન્બ્રહ્માસદ્યોજાતોઽમલાત્મદૃક્

અપશ્યત્સર્ગવૃન્દાનિ સમતીતાન્યનેકશઃ ।
અથ સસ્માર સકલાન્સર્વાન્ધર્મગણાન્ક્રમાત્

વસન્તઃ કુસુમાનીવ વેદાનાદાય સંસ્તુતાન્ ।
લીલયા કલ્પયામાસ ચિત્રસંકલ્પજાઃ પ્રજાઃ

નાનાચારસમાચારં ગન્ધર્વનગરે યથા ।
તાસાં સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે

અનન્તાનિ વિચિત્રાણિ શાસ્ત્રાણિ સમકલ્પયત્ ।
દૃષ્ટિરેવમિયં રામ સર્ગેઽસ્મિન્સ્થિતિમાગતા ।
વિરિઞ્ચિરૂપાન્મનસઃ પુષ્પલક્ષ્મીર્મધોરિવ

વિવિધવિરચનૈઃ ક્રિયાવિલાસૈઃ
કમલજરૂપધરેણ ચેતસૈવ ।
રઘુસુત પરિકલ્પનેન નીતા
સ્થિતિમતુલાં જગતીહ સર્ગલક્ષ્મીઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે સંસારાવતરણપ્રતિપાદનોપદેશો નામ ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ