યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.43

ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં જીવાશ્ચિતો ભાવા ભવભાવનયોહિતાઃ ।
બ્રહ્મણઃ કલ્પિતાકારાલ્લક્ષશોઽપ્યથ કોટિશઃ

અસંખ્યાતાઃ પુરા જાતા જાયન્તે ચાપિ વાદ્ય ભોઃ ।
ઉત્પતિષ્યન્તિ ચૈવામ્બુકણૌઘા ઇવ નિર્ઝરાત્

સ્વવાસનાદશાવેશાદાશાવિવશતાં ગતા ।
દશાસ્વતિવિચિત્રાસુ સ્વયં નિગડિતાશયાઃ

અનારતં પ્રતિદિશં દેશે દેશે જલે સ્થલે ।
જાયન્તે વા મ્રિયન્તે વા બુદ્બુદા ઇવ વારિણિ

કેચિત્પ્રથમજન્માનઃ કેચિજ્જન્મશતાધિકાઃ ।
કેચિદ્વાઽજન્મસંખ્યાકાઃ કેચિદ્ધિત્રિભવાન્તરાઃ

ભવિષ્યજ્જાતયઃ કેચિત્કેચિદ્ભૂતભવોદ્ભવાઃ ।
વર્તમાનભવાઃ કેચિત્કેચિત્ત્વભવતા ગતાઃ

કેચિત્કલ્પસહસ્રાણિ જાયમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ।
એકામેવાસ્થિતા યોનિં કેચિદ્યોન્યન્તરં શ્રિતાઃ

કેચિન્મહાદુઃખસહાઃ કેચિદલ્પોદયાઃ સ્થિતાઃ ।
કેચિદત્યન્તમુદિતાઃ કેચિદર્કાદિવોદિતાઃ

કેચિત્કિંનરગન્ધર્વવિદ્યાધરમહોરગાઃ ।
કેચિદર્કેન્દ્રવરુણાસ્ત્ર્યક્ષાધોક્ષજપદ્મજાઃ

કેચિત્કૂશ્માણ્ડવેતાલયક્ષરક્ષઃપિશાચકાઃ ।
કેચિદ્બ્રાહ્મણભૂપાલા વૈશ્યશૂદ્રગણાઃ સ્થિતાઃ

કેચિચ્છ્રપચચાણ્ડાલકિરાતાવેશપુષ્કસાઃ ।
કેચિત્તૃણૌષધી કેચિત્ફલમૂલપતઙ્ગકાઃ

કેચિત્ચિત્રલતાગુલ્મતૃણોપલદૃશોઽભિતઃ ।
કેચિત્કદમ્બજમ્બીરશાલતાલતમાલકાઃ

કેચિદ્વિભવસંસારમન્ત્રિસામન્તભૂમિપાઃ ।
કેચિચ્ચીરામ્બરાચ્છન્ના મુનિમૌનમુપસ્થિતાઃ

કેચિદ્ભુજઙ્ગગોનાસકૃમિકીટપિપીલિકાઃ ।
કેચિન્મૃગેન્દ્રમહિષમૃગાજચમરૈણકાઃ

કેચિત્સારસચક્રાહ્વબલાકાબકકોકિલાઃ ।
કેચિત્કમલકહ્વારકુમુદોત્પલતાં ગતાઃ

કેચિત્કલભમાતઙ્ગવરાહવૃષગર્દભાઃ ।
કેચિદ્વિરેફમશકાઃ પુત્તિકાદંશવંશજાઃ

કેચિદાપદ્વલાક્રાન્તાઃ કેચિત્સંપદમાગતાઃ ।
કેચિત્સ્થિતાઃ સ્વર્ગપુરે કેચિન્નરકમાસ્થિતાઃ

ઋક્ષચક્રગતાઃ કેચિહૃક્ષરન્ધ્રગતાઃ પરે ।
વાતભૂતાઃ સ્થિતાઃ કેચિત્કેચિદ્વ્યોમપદેસ્થિતાઃ

સૂર્યાંશુષુ સ્થિતાઃ કેચિત્કેચિદિન્દ્વંશુષુ સ્થિતાઃ ।
કેચિત્તૃણલતાગુલ્મરસસ્વાદુષ્વવસ્થિતાઃ

જીવન્મુક્તા ભ્રમન્તીહ કેચિત્કલ્યાણભાજનાઃ ।
ચિરમુક્તાઃ સ્થિતાઃ કેચિન્નૂનં પરિણતાઃ પરે

કેચિચ્ચિરેણ કાલેન ભવિષ્યન્મુક્તયઃ શિવાઃ ।
કેચિદ્દ્વિષન્તિ ચિદ્ભાવાઃ કેવલીભાવમાત્મનઃ

કેચિદ્વિશાલાઃ કકુભઃ કેચિન્નદ્યો મહારયાઃ ।
કેચિત્સ્ત્રિયઃ કાન્તદૃશઃ કેચિત્પણ્ડનપુંસકાઃ

કેચિત્પ્રબુદ્ધમતયઃ કેચિજ્જડતરાશયાઃ ।
કેચિજ્જ્ઞાનોપદેષ્ટારઃ કેચિદાત્તસમાધયઃ

જીવાઃ સ્વવાસનાવેશવિવશાશયતાં ગતાઃ ।
એતાસ્વેતાસ્વવસ્થાસુ સંસ્થિતા બદ્ધભાવનાઃ

વિહરન્તિ જગત્કેચિન્નિપતન્ત્યુત્પતન્તિ ચ ।
કન્દુકા ઇવ હસ્તેન મૃત્યુનાઽવિરતં હતાઃ

આશાપાશશતાબદ્ધા વાસનાભાવધારિણઃ । ।
કાયાત્કાયમુપાયાન્તિ વૃક્ષાત્વૃક્ષમિવાણ્ડજાઃ

અનન્તાનન્તસંકલ્પકલ્પનોત્પાદમાયયા ।
ઇન્દ્રજાલં વિતન્વાના જગન્મયમિદં મહત્

તાવદ્ભ્રમન્તિ સંસારે વારિણ્યાવર્તરાશયઃ ।
યાવન્મૂઢા ન પશ્યન્તિ સ્વમાત્માનમનિન્દિતમ્

દૃષ્ટ્વાત્માનમસત્ત્યક્ત્વા સત્યામાસાદ્ય સંવિદમ્ ।
કાલેન પદમાગત્ય જાયન્તે નેહ તે પુનઃ

ભુક્ત્વા જન્મસહસ્રાણિ ભૂયઃ સંસારસંકટે ।
પતન્તિ કેચિદબુધાઃ સંપ્રાપ્યાપિ વિવેકિતામ્

કેચિચ્છક્તત્વમપ્યુચ્ચૈઃ પ્રાપ્ય તુચ્છતયા ધિયા ।
પુનસ્તિર્યક્ત્વમાયાન્તિ તિર્યક્ત્વાન્નરકાનપિ

કેચિન્મહાધિયઃ સન્ત ઉત્પદ્ય બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
તદૈવ જન્મનૈકેન તત્રૈવાશુ વિશન્ત્યલમ્

બ્રહ્માણ્ડેષ્વિતરેષ્વન્યે તેષ્વન્યે જીવરાશયઃ ।
પ્રયાન્તિપદ્મોદ્ભવતામન્યે ચ હરતામપિ

અન્યે પ્રયાન્તિ તિર્યક્ત્વમન્યે ચ સુરતામપિ ।
અન્યેઽપિ નાગતાં રામ યથૈવેહ તથૈવ હિ

યથેયં હિ જગત્સારં તથાન્યાનિ જગન્ત્યપિ ।
વિદ્યન્તે સમતીતાનિ ભવિષ્યન્તિ ચ ભૂરિશઃ

અન્યેનાન્યેન ચિત્રેણ ક્રમેણાન્યેન હેતુના ।
વિચિત્રાઃ સૃષ્ટયસ્તેષામાપતન્તિ પતન્તિ ચ

કશ્ચિદ્ગન્ધર્વતાં યાતિ કશ્ચિદ્ગચ્છતિ યક્ષતામ્ ।
કશ્ચિત્પ્રયાતિ સુરતાં કશ્ચિદાયાતિ દૈત્યતામ્

યેનૈવ વ્યવહારેણ બ્રહ્માણ્ડેઽસ્મિન્જનાઃ સ્થિતાઃ ।
તેનૈવાન્યેષુ તિષ્ઠન્તિ સન્નિવેશવિલક્ષણાઃ

સ્વસ્વભાવવશાવેશાદન્યોન્યપરિઘટ્ટનૈઃ ।
સૃષ્ટયઃ પરિવર્તન્તે તરઙ્ગિણ્યા ઇવોર્મયઃ

આવિર્ભાવતિરોભાવૈરુન્મજ્જનનિમજ્જનૈઃ ।
સૃષ્ટયઃ પરિવર્તન્તે તરઙ્ગિણ્યા ઇવોર્મયઃ

નિર્યાન્ત્યવિરતં તસ્માત્પરસ્માજ્જીવરાશયઃ ।
અનિર્દેશ્યાઃ સ્વસંવેદ્યાસ્તત્રૈવાશુ સ્ફુરન્તિ ચ

દીપાદિવાલોકદૃશઃ સૂર્યાદિવ મરીચયઃ ।
કણાસ્તપ્તાયસ ઇવ સ્ફુલિઙ્ગા ઇવ પાવકાત્

કાલાદિવર્તવશ્ચિત્રા આમોદાઃ કુસુમાદિવ ।
શીતલા ઇવ વર્ષાણુપૂરાદબ્ધેરિવોર્મયઃ

ઉત્પત્ત્યોત્પત્ત્ય કાલેન ભુક્ત્વા દેહપરમ્પરામ્ ।
સ્વત એવ પદે યાન્તિ નિલયં જીવરાશયઃ

અવિરતમિયમાતતા તથોચ્ચૈ-
ર્ભવતિ વિનશ્યતિ વર્ધતે મુધૈવ ।
ત્રિભુવનરચનાદિમોહમાયા
પરમપદે લહરીવ વારિરાશૌ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે જીવનિચયસ્થાનોપદેશો નામ ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ