યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.42

દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કુપિતસ્યાસતોઽપ્યસ્ય પ્રેક્ષામાત્રવિનાશિનઃ ।
અવિદ્યાવિતતવ્યાધેરૌષધં શ્રૃણુ રાઘવ

યાં તાં કથયિતું જાતિં રામ રાજસસાત્ત્વિકીમ્ ।
મનોવીર્યવિચારાર્થં પ્રસ્તુતોઽસ્મીહ તાં શ્રૃણુ

યત્તદપ્યમૃતં બ્રહ્મ સર્વવ્યાપિ નિરામયમ્ ।
ચિદાભાસમનન્તાખ્યમનાદિ વિગતભ્રમમ્

ચિત્સ્પન્દવપુષસ્તસ્ય સ્પન્દસ્તસ્માચ્ચિદેવ હિ ।
પ્રદેશાદ્ધનતામેતિ સૌમ્યોઽબ્ધિશ્ચલનાદિવ

અન્તરબ્ધેર્જલં યદ્વત્સ્પન્દાસ્પન્દવદીહતે ॥
સર્વશક્તિસ્તથૈકત્ર ગચ્છતિ સ્પન્દશક્તિતામ્

આત્મન્યેવાત્મના વ્યોમ્નિ યથા સરતિ મારુતઃ ।
તથેહાત્માત્મશક્ત્યૈવ સ્વાત્મન્યેવૈતિ લોલતામ્

સ્વશિખાસ્પન્દશક્ત્યૈવ દીપઃ સૌમ્યો યથોન્નતમ્ ।
એતિ તદ્વદસાવાત્મા તત્સ્વે વપુષિ વલ્ગતિ

જલાન્તરેઽમ્બુધિર્યદ્વલ્લસદ્વારીવ ચઞ્ચલઃ ।
સર્વશક્તિર્વપુષ્યેવ તથા સ્પન્દવિલાસવાન્

યથોલ્લસતિ ભાશ્ચક્રૈઃ કચન્કનકસાગરઃ ।
તથાત્મનિ પરિસ્પન્દૈઃ સ્ફુરત્યક્ષૈશ્ચિદર્ણવઃ

લક્ષ્યતે મૌક્તિકસ્પન્દો યથા વ્યોમ્નિ દૃશોઽદૃશિ ।
તથા ભાતિ લસદ્રૂપા ચિચ્છક્તિશ્ચિન્મહામ્બરે

કિંચિત્ક્ષુભિતરૂપા સા ચિચ્છક્તિશ્ચિન્મહાર્ણવે ।
તન્મયી ચિત્સ્ફુરત્યચ્છા તત્રૈવોર્મિરિવાર્ણવે

આત્મનોઽવ્યતિરિક્તૈવ વ્યતિરિક્તેવ તિષ્ઠતિ ।
આલોકશ્રીરિવાલોકકોટરે યત્તતાં ગતા

ક્ષણં સ્ફુરતિ સા દેવી સર્વશક્તિતયા તયા ।
ચેતતિ સ્વાં સ્વયં શક્તિં કલેન્દોઃ શીતતામિવ

ઉદિતૈષા પ્રકાશાખ્યા ચિચ્છક્તિઃ પરમાત્મનઃ ।
દેશકાલક્રિયાશક્તીર્વયસ્યાઃ સંપ્રકર્ષતિ

સ્વસ્વભાવં વિદિત્વૈવમનાદ્યન્તપદે સ્થિતા ।
રૂપં પરિમિતેવાસૌ ભાવયત્યવિભાવિતા

યદૈવંભાવિતં રૂપં તયા પરમસત્તયા ।
તદૈવૈનામનુગતા નામસંખ્યાદિકા દૃશઃ

ચિદેવૈતદવસ્ત્વેવ વ્યતિરિક્તા તથાત્મનઃ ।
અનન્તા તદ્ગતૈવાશુ લહરીવ મહાર્ણવાત્

યથા કટકકેયૂરૈર્ભેદો હેમ્નો વિલક્ષણઃ ।
તથાત્મનશ્ચિતો રૂપં ભાવયન્ત્યાઃ સ્વમાંશિકમ્

યથા દીપેન દીપાનાં જાતાનામાત્મનાં તથા ।
દેશકાલકલામાત્રભેદઃ સ્વાભાવિકશ્ચિતેઃ

દેશકાલપરિસ્પન્દશક્તિસન્દીપિતાથ ચિત્ ।
સંકલ્પમનુધાવન્તી પ્રયાતિ કલનાપદમ્

વિકલ્પકલિતાકારં દેશકાલક્રિયાસ્પદમ્ ।
ચિતો રૂપં મહાબાહો ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ કથ્યતે

ક્ષેત્રં શરીરમિત્યાહુસ્તદસૌ વેત્ત્યખણ્ડિતમ્ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરં તેન ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ કથ્યતે

વાસનાં કલયન્સોઽપિ યાત્યહંકારતાં પુનઃ ।
અહંકારોઽપિ નિર્ણેતા કલઙ્કી બુદ્ધિરુચ્યતે

બુદ્ધિઃ સંકલ્પકલિતા પ્રયાતિ મનસઃ પદમ્ ।
મનો ઘનવિકલ્પં તુ ગચ્છતીન્દ્રિયતાં શનૈઃ

પાણિપાદમયં દેહમિન્દ્રિયાણિ વિદુર્બુધાઃ ।
દહોઽસૌ જ્ઞાયતે લોકે સૂયતેઽપિ ચ જીવતિ

એવં જીવો હિ સંકલ્પવાસનારજ્જુવેષ્ટિતઃ ।
દુઃખજાલપરીતાત્મા ક્રમાદાયાતિ ચિત્તતામ્

ક્રમેણ પાકવશતઃ ફલમેતિ યથાન્યતામ્ ।
અવસ્થયૈવ નાકૃત્યા જીવો મલવશાત્તથા

જીવોઽહંકારતાં પ્રાપ્તસ્ત્વહંકારશ્ચ બુદ્ધિતામ્ ।
સંકલ્પજાલકલિતાં મનસ્તાં બુદ્ધિરાગતા

મનો હિ સંકલ્પમયં સંસ્થાગ્રહણતત્પરમ્ ।
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છિન્નપ્રાપ્તિસત્યૈરપીહિતૈઃ

ઇચ્છાદ્યાઃ શક્તયશ્ચેતો ગાવો વૃષમિવોન્મદમ્ ।
અનુધાવન્તિ દોષાય સરિતઃ સાગરં યથા

ઇતિ શક્તિમયં ચેતો ઘનાહંકારતાં ગતમ્ ।
કોશકારક્રિમિરિવ સ્વેચ્છયા યાતિ બન્ધનમ્

સ્વસંકલ્પાનુસંધાનાત્પાશૈરિવ નયન્વપુઃ ।
કષ્ટમસ્મિન્સ્વયં બન્ધમેત્યાત્મા પરિતપ્યતે

બદ્ધમસ્મીતિ કલયદ્વિદ્યાતત્ત્વં જહચ્છનૈઃ ।
અવિદ્યાં જનયત્યન્તર્જગજ્જઙ્ગલરાક્ષસીમ્

સ્વસંકલ્પિતતન્માત્રજ્વાલાભ્યન્તરવર્તિ ચ ।
પરાં વિવશતામેતિ શ્રૃઙ્ખલાબદ્ધસિંહવત્

વિચિત્રકાર્યકર્તૃત્વમાહરદ્વાસનાવશાત્ ।
સ્વેચ્છામાત્રાનુરચિતા દશાશ્ચાનુપતત્તથા

ક્વચિન્મનઃ ક્વચિદ્રુદ્ધિઃ ક્વચિજ્જ્ઞાનં ક્વચિત્ક્રિયાઃ ।
ક્વચિદેતદહંકારઃ ક્વચિત્પુર્યષ્ટકં સ્મૃતમ્

ક્વચિત્પ્રકૃતિરિત્યુક્તં ક્વચિન્માયેતિ કલ્પિતમ્ ।
ક્વચિન્મલમિતિપ્રોક્તં ક્વચિત્કર્મેતિસંસ્થિતમ્

ક્વચિદ્બન્ધમિતિ ખ્યાતં ક્વચિચ્ચિત્તમિતિ સ્ફુટમ્ ।
પ્રોક્તં ક્વચિદવિદ્યેતિક્વચિદિચ્છેતિ સંસ્થિતમ્

તદેતદાબદ્ધમિહ ચિત્તં રાઘવ દુઃખિતમ્ ।
તૃષ્ણાશોકસમાવિષ્ટં રાગાયતનમાતતમ્

જરામરણમોહાન્તર્ભવભાવનયાહતમ્ ।
ઈહિતાનીહિતૈર્ગ્રસ્તમવિદ્યારાગરઞ્જિતમ્

ઇચ્છાસંક્ષુભિતાકારં કર્મવૃક્ષવનાઙ્કુરમ્ ।
સુવિસ્મૃતોત્પત્તિપદં કલ્પિતાનર્થકલ્પિતમ્

કોશકારવદાબદ્ધં શોકાકારપદં ગતમ્ ।
તન્માત્રવૃન્દાવયવમનન્તનરકાતપમ્

સ્વદૃશ્યમપિ શૈલેન્દ્રસમભારભયાવહમ્ ।
જરામરણશાખાઢ્યં સંસારવિષદુર્દ્રુમમ્

ઇમં સંસારમખિલમાશાપાશવિધાયકમ્ ।
દધદન્તઃ ફલૈર્હીનં વટધાના વટં યથા

ચિન્તાનલશિખાદગ્ધં કોપાજગરચર્વિતમ્ ।
કામાબ્ધિકલ્લોલહતં વિસ્મૃતાત્મપિતામહમ્

મૃગં યૂથાદિવ ભ્રષ્ટં શોકોપહતચેતનમ્ ।
પતઙ્ગકમિવ જ્વાલાદગ્ધં વિષયપાવકે

છિન્નમૂલમિવામ્ભોજં પરમાં મ્લાનિમાગતમ્ ।
છિન્નાઙ્ગમાત્મનઃ સ્થાનાદ્વિશેષાસઙ્ગદુઃસ્થિતમ્

વિષયાદિષુ મધ્યસ્થં ચિત્રરૂપેષુ શત્રુષુ ।
દશાસ્વેતાસ્વનન્તાસુ લુઠિતં સંકટાસ્વિતિ

દુઃખે નિપતિતં ઘોરે વિહઙ્ગઃ સાગરે યથા ।
સ્વબન્ધાસ્થં જગજ્જાલે શૂન્યે ગન્ધર્વપત્તને

ઉહ્યમાનમનાસ્થાબ્ધૌ મનો વિષયવિદ્રુતમ્ ।
ઉદ્ધરામરસંકાશ માતઙ્ગમિવ કર્દમાત્

બલીવર્દવદામગ્નં મનો મદનપલ્વલે ।
આલૂનશીર્ણાવયવં બલાદ્રામ સમુદ્ધર

શુભાશુભપ્રસરપરાહતાકૃતૌ
જ્વલજ્જરામરણવિષાદમૂર્ચ્છિતે ।
વ્યથેહ યસ્ય મનસિ ભો ન જાયતે
નરાકૃતિર્જગતિ સ રામ રાક્ષસઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે જીવાવતરણં નામ દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ