Yoga Vasistha · Chapter 4.39

ekonacatvāriṃśaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
bhagavannevaṃ sthite pare brahmaṇyeva vidyamāne kuta
evābhitticitrarūpāyāḥ sṛṣṭerāgama iti kathaya
mahātman

śrīvasiṣṭha uvāca /
rājaputra brahmatattvamevedamāvartate yasmātsarvaśakti
tattasmātsarvāḥ śaktayo brahmaṇi dṛśyante

sattvamasattvaṃ dvitvamekatvamanekatvamādyatvamanta-
tvamiti

tacca nānyat / yathā jalarāśerjalāśaya ullāsa-
praphullāsena nānākāratāṃ darśayanprakaṭatāṃgacchati

tathā ciddhanaścittaṃ cittvācca sarvāḥ śaktīḥ karma-
mayīrvāsanāmayīrmanomayīścinoti darśayati vibha-
rti janayati kṣipayati ceti

sarveṣāmeva jīvānāṃ sarvāsāmabhito dṛśām /
samagrāṇāṃ padārthānāmutpattirbrahmaṇo'niśam

lokātparādupāyānti tasmiścittvādviśantyalam /
tanmayā eva satataṃ taraṅgā iva sāgare

śrīrāma uvāca /
bhagavaṃstavātigahaneyaṃ vacanavyaktirna khalvadya vā-
kyārthamavagacchāmi

kva kilātītamanaḥṣaṣṭhendriyavṛtti brahmatattvaṃ kva bhaṅgu-
reyaṃ tajjā padārthaśrīriti vacanaracanā / yadi cāya-
mārambho brahmaṇa āpatitastadanena tatsadṛśenaiva
bhavitavyam

yo yasmājjāyate sa tatsadṛśa eva bhavati

yathādīpāddīpaḥpuruṣātpuruṣaḥ sasyātsasyam

yato nirvikārādyadāgataṃ nirvikāreṇaivānena bhavi-
tavyam

athaitadvyatiriktaṃ cidātmanastanniṣkalaṅkasya parame-
śvarasya yeyaṃ kalaṅkāpattirityākarṇya bhagavān brahma-
rṣiruvāca

brahmaivedaṃ sthitaṃ nāma malamastīha nānagha /
taraṅgaughagaṇairambhaḥ sindhau sphurati no rajaḥ

dvitīyā kalpanaiveha na raghūdvaha vidyate /
brahmamātrādṛte vahnāvauṣṇyamātrādṛte yathā

śrīrāma uvāca /
nirduḥkhaṃ brahma nirdvandvaṃ tajjaṃ duḥkhamayaṃ jagat /
aspaṣṭārthamidaṃ brahmanna vedmi vacanaṃ tava

śrīvālmīkiruvāca /
ityukte tatra rāmeṇa cintayāmāsa cetasā /
vasiṣṭho muniśārdūlo rāghavasyopadeśane

paraṃ vikāsamāyātā nāsya tāvadiyaṃ matiḥ /
kiṃcinnirmalatāṃ prāptā prohyate ceha vastuni

yo vyutpannamanāstasya jñātajñeyasya dhīmataḥ /
mokṣopāyagirāṃ pāraṃ prayātasya vivekataḥ

na kaścitkasyaciddoṣo nāsti vidyātmani hyalam /
yāvannoktaṃ na viśrāntiṃ tāvadetyeṣa rāghavaḥ

ardhavyutpannabuddhestu naitadvyaktaṃ hi śobhate /
dṛśyānayā bhogadṛśā bhāvayanneva naśyati

parāṃ dṛṣṭiṃ prayātasya bhogecchā nābhijāyate /
sarvaṃ brahmeti siddhāntaḥ kāle nāmāsya yujyate

ādau śamadamaprāyairguṇaiḥ śiṣyaṃ viśodhayet /
paścātsarvamidaṃ brahma śuddhastvamiti bodhayet

ajñasyārdhaprabuddhasya sarvaṃ brahmeti yo vadet /
mahānarakajāleṣu sa tena viniyojitaḥ

prabuddhabuddheḥ prakṣīṇabhogecchasya nirāśiṣaḥ /
nāstyavidyāmalamiti yuktaṃ vaktuṃ mahātmanaḥ

aparīkṣya ca yaḥ śiṣyaṃ praśāstyativimūḍhadhīḥ/
sa eva narakaṃ yāti yāvadābhūtasaṃplavam

iti saṃcintya bhagavānajñānatimirāpahaḥ /
tamuvāca muniśreṣṭho vasiṣṭho bhūmibhāskaraḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
kalaṅkakalanā brahmaṇyasti nāstīti vānagha /
siddhāntakāle vaktavyaṃ svayaṃ jñāsyasi rāghava

brahma sarvaśakti sarvavyāpi sarvagataṃ sarvohameveti

yathendrajālinaḥ paśyasi citrā māyayā kriyā
janayantaḥ sadasattāṃ nayantyasacca sattāṃ nayanti tathai-
vātmā amāyāmayo'pi māyāmaya iva parama aindrajā-
liko ghaṭaṃ paṭaṃ karoti paṭaṃ ca ghaṭaṃ karoti upale
latāṃ janayati merau kanakataṭe nandanavanamiva latā-
yāmupalamutpādayati kalpapādapeṣu ratnastabakamiva
vyomni kānanamadhyāropayati

gandharvaudyānamiva tasmin jagati bhaviṣyati
gagane kalpanayā nagaratāṃ janayati naṣṭacchāyāñjana-
miva vyoma dharātalaṃ nayatīti

gandharvanagararājagṛhe vipulāṅganājanamiva bhūtale
vyoma niveśayati

raktakuṭṭimeṣvākāśapratibimbamiva kiṃcidasti
jagati bhaviṣyati vā babhūva

yadīśvaro vyaktarūpo vicitratāmupetya nidarśa-
yati/

sarvameva sarvathā sarvatra yathā saṃbhavatyekameveha
vastu vidyata iti tasmāddharṣāmarṣavismayānāṃ kva vā'va-
saro rāma

samatayaiva satataṃ dhṛtimatā sthātavyam

vismayasmayasaṃmohaharṣāmarṣavikāritām /
samatāvalitastajjño na kadācana gacchati

aparyavasāne deśakālavati citrā hi jagati
yuktayo dṛśyante

etāśca yuktīrnāmāsāvātmā yatnena racanāṃ karoti
na cotpannāṃ tiraskaroti sāgara iva vīcīḥ

kiṃ tarhi kṣīra iva ghṛtaṃ ghaṭa iva mṛdi paṭa iva tantuṣu
vaṭa iva dhānāyātmanyeva sthitāḥ śaktayaḥ prakaṭatā-
māgatā vyavahriyante'viracitameva taraṅgavat

nātra kaścitkartā na bhoktā na vināśameti

kevalamātmatattve sākṣiṇi nirāmaye samatayā-
tmani nityamasaṃkṣubdhe tiṣṭhati satyevaṃ saṃpadyate

sati dīpa ivālokaḥ satyarka iva vāsaraḥ /
sati puṣpa ivāmodaḥ svataḥ saṃpadyate jagat

ābhāsamātramevedaṃ paridṛśyata eva ca /
spandaḥ samīraṇasyeva na sannāsadavasthitam

nirdoṣavadeva jāgatīnāṃ dṛṣṭīnāṃ paramārthato bhaga-
vānsthito vinaṣṭānāṃ punaḥ kartā kṛtānāṃ vā nāśa-
yitā sa kevalaṃ kadācitprakaṭāḥ kadācidalpaprakaṭāḥ
kadācidaprakaṭāstārakā iva kusumarāśayaḥ

naśyatīha hi tadvastu nātmabhūtaṃ yadātmanaḥ /
kathaṃ naśyati tadvastu svātmabhūtaṃ yadātmanaḥ

jāyate naiva tadvastu nātmabhūtaṃ yadātmanaḥ /
jāyate caiva tadvastu svātmabhūtaṃ yadātmanaḥ

kathaṃ tajjāyate tasmātsvātmabhūtaṃ yadātmanaḥ

tasmātsamyagjñānavaśādbrahmaṇaḥ sarvapadārthānāmā-
gamaḥ

avatīrṇānāṃ ca teṣāmavataraṇasamakālamevāvidyo-
deti tattvajñānaṃ dṛḍhatāmeti tadanu śatasahasraskandho
vicitraśubhāśubhaphalabharaphalito bhūriśākhaḥ sphāra-
tāmeti saṃsāradrumaḥ

āśāmañjaritākṛtiṃ viphalitaṃ duḥkhādibhirdāruṇai-
rbhogaiḥ pallavitaṃ jarākusumitaṃ tṛṣṇālatābhāsuram /
saṃsārābhidhavṛkṣamātmanigaḍaṃ chittvā vivekāsinā
muktastvaṃ vihareha vāraṇapatiḥ stambhādivonmocitaḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo० sthitiprakaraṇe sarvaikatvapratipādanaṃ nāmaikonacatvāriśaḥ sargaḥ