યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.40

ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ઉત્પત્તિઃ કથમેતેષાં જીવાનાં બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
કિયતી કીદૃશી ચેતિ વિસ્તરેણ વદ પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઉત્પદ્યન્તે યથા ચિત્રા બ્રહ્મણો ભૂતજાતયઃ ।
યથા નાશં પ્રયાન્ત્યેતા યથા મુક્તા ભવન્તિ હિ

યથા ચ પરિવર્ધન્તે તિષ્ઠન્ત્યન્તર્હિતા યથા ।
સંક્ષેપેણ મહાબાહો શ્રૃણુ વક્ષ્યામિ તેઽનઘ

બ્રાહ્મી ચિચ્છક્તિરમલા કલ્પયન્તી યદૃચ્છયા ।
સર્વશક્તિઃ સ્વયં ચેત્યં ભવત્યાકલનાત્મકમ્

કલનાદ્ધનતામેત્ય યત્કિંચિદપિ સા સ્વયમ્ ।
સંકલ્પયતિ પશ્ચાત્તત્તત્તામેતિ મનઃપદમ્

મનઃસંકલ્પમાત્રેણ ગન્ધર્વપુરવત્ક્ષણાત્ ।
તનોતીદમસદ્દૃશ્યં બ્રાહ્મીં સ્થિતિમિવ ત્યજત્

ચિત્સ્વરૂપં પરિકચચ્છૂન્યમેવાવતિષ્ઠતે ।
યત્તદ્દૃશ્યં સ્થિતં તત્સ્યાદ્દૃશ્યમાકાશમેવ તત્

કૃત્વા પદ્મજસંકલ્પં રૂપં પશ્યતિ પદ્મજમ્ ।
તતો જગત્કલ્પયતિ સપ્રજાપતિપૂર્વકમ્

ચતુર્દશવિધાનન્તભૂતજાતસઘુંઘુમા ।
સૃષ્ટિરેવમિયં રામ ચિત્તનિર્મિતિમાગતા

ચિત્તમાત્રમયી શૂન્યા વ્યોમમાત્રશરીરિકા ।
સંકલ્પમાત્રનગરી ભ્રાન્તિમાત્રાત્મિકા સતી

ઇહ કાશ્ચિન્મહામોહા ભૂતાનાં જાતયઃ સ્થિતાઃ ।
કાશ્ચિદભ્યુદિતજ્ઞાનાઃકાશ્ચિન્મધ્યે સ્ખલન્તિ હિ

ભુવિ સંબધ્યમાનાનાં યાન્ત્યેનામુપદેશ્યતામ્ ।
સર્વાસાં ભૂતજાતીનાં યા એતા નરજાતયઃ

બહ્વાધયો દુઃરવમયા મોહદ્વેષભયાતુરાઃ ।
તાસાં સમ્યક્પ્રવક્ષ્યામિ તાવદ્રાજસસાત્ત્વિકીઃ

યત્તદપ્યમૃતં બ્રહ્મ સર્વવ્યાપિ નિરામયમ્ ।
ચિદાભાસમનન્તાખ્યમનાદિ વિગતભ્રમમ્

નિસ્પન્દવપુષસ્તસ્ય સ્પન્દઃ સત્તૈકદેશતઃ ।
ઘનતામેતિ સૌમ્યેઽબ્ધૌ ચલતા ચલતામિવ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય એકદેશઃ ક ઉચ્યતે ।
કથં વિકારિતા વા સ્યાત્કથં વા દ્વયવિક્રમઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તેન જાતં તતોજાતમિતીયં રચના ગિરામ્ ।
શાસ્ત્રસંવ્યવહારાર્થં ન રામ પરમાર્થતઃ

વિકારિતાવયવિતાદિક્સત્તાદેશતાદયઃ ।
ક્રમા ન સંભવન્તીશે દૃશ્યમાનોદયા અપિ

તં વિના કલ્પનૈવાન્યા નાસ્તિ નાપિ ભવિષ્યતિ ।
કુતસ્ત્યૌ ક્રમશબ્દાર્થાવુક્તયો વ્યવહારજાઃ

યા યેહ કલના યોઽર્થો યઃ શબ્દો યો ગિરાં ગણઃ ।
તજ્જત્વાત્તન્મયત્વાચ્ચ તત્તત્પદમિવેષ્યતે

તજ્જઃ સ એવ ભવતિ વહ્નેર્વહ્નિરિવોત્થિતઃ ।
જન્યોઽયં જનકશ્ચાયમિત્યુક્તા ભેદકલ્પના

અયમસ્માત્સમુત્પન્ન ઇતીયં યા જગત્સ્થિતિઃ ।
આધિક્યં તત્ક્રિયાશક્તૌ જન્યં જનકમેવ વા

ઇદમન્યદિદં ચાન્યદિતિ શબ્દાર્થવિક્લવઃ ।
ઉક્તાવેવ ન દેવેઽસ્તિ પ્રમિતૌ ભિન્નતા યતઃ

તજ્જયૈવ મનઃશક્ત્યા સ્વતઃ સંજ્ઞા પ્રવર્તતે ।
દૃઢભાવનયા તસ્માદિષ્ટોઽર્થઃ પ્રતિપદ્યતે

અગ્નેઃ શિખાયા એકસ્યા દ્વિતીયા જનકેતિ યા ।
ઉક્તિવૈચિત્ર્યમેવૈતન્નોક્ત્યર્થેઽત્રાસ્તિ સત્યતા

ન જન્યજનકાદ્યાસ્તાઃ સંભવન્ત્યુક્તયઃ પરે ।
એકમેવ હ્યનન્તત્વાત્કિં કથં જનયિષ્યતિ।

ઉક્તેરેવ સ્વભાવોઽયમુક્તેરુક્તિરનન્તરમ્ ।
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદસંખ્યાદ્યર્થે ન યુજ્યતે

ઊર્મિજાલમિવામ્ભોધૌ પરે યઃ પરિદૃશ્યતે ।
શબ્દોઽર્થકલનાકારસ્તદ્બ્રહ્મૈવ વિદુર્બુધાઃ

બ્રહ્મ ચિદ્બ્રહ્મ ચ મનો બ્રહ્મ વિજ્ઞાનવસ્તુ ચ ।
બ્રહ્માર્થો બ્રહ્મ શબ્દશ્ચ બ્રહ્મ ચિદ્બ્રહ્મ ધાતવઃ

બ્રહ્મ સર્વમિદં વિશ્વં વિશ્વાતીતં ચ તત્પદમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ જગન્નાસ્તિ સર્વં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્

અયમન્યોઽયમન્યોઽયં ભાગ ઇત્યમ્બરાત્મનિ ।
મિથ્યાજ્ઞાનવિકલ્પોક્તિર્વાચિ સત્યાર્થતાત્ર કા

વહ્નેઃ શિખેવ જાતેયં શિખેતિ મનસોઽભિધા ।
ચાપલોત્થવિકલ્પશ્રીર્વસ્તુતઃ સ્યાન્ન સિદ્ધ્યતિ

અસત્યૈવ વિકલ્પોક્તિઃ સત્યભાવો વિકલ્પતે ।
તમોપહતદૃષ્ટિત્વાદ્દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનદોષવત્

સર્વસ્માત્સર્વગાત્તસ્માદનન્તાદ્બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
નાન્યત્કિંચિત્સંભવતિ તદુત્થં યત્તદેવ તત્

બ્રહ્મતત્ત્વં વિના નેહ કિંચિદેવોપપદ્યતે ।
ખર્વં ચ ખલ્વિદં બ્રહ્મેત્યેષૈવ પરમાર્થતા

એવંપ્રાયશ્ચ હે પ્રાજ્ઞ સિદ્ધાન્તસ્તે ભવિષ્યતિ ।
તત્રૈવોદાહરિષ્યામઃ સિદ્ધાન્તાર્થોક્તિપઞ્જરમ્

ઇહાવિદ્યાદિકાઃ કેચિદ્વિદ્યન્તે નેતરક્રમાઃ ।
જ્ઞાસ્યસ્યલમશેષાર્થાંસ્તત્તદજ્ઞાનસંક્ષયે

અવસ્તુસંક્ષયે વસ્તુ યથાવસ્તુ પ્રસીદતિ ।
યથા ચ દૃશ્યતે દૃશ્યં જગન્નૈશતમઃક્ષયે

યદિદમખિલમાતતં કુદૃષ્ટ્યા
તદુપશમે તવ રામ નિર્મલામે ।
અવિતથપદનિર્મલે ભવિષ્ય-
ત્યવિતથમેવ ન સંશયોઽત્ર કશ્ચિત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે બ્રહ્મૈવેદં સર્વં જગદિતિ પ્રતિપાદનં નામ ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ