Yoga Vasistha · Chapter 4.38
aṣṭatriṃśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ sthite tu tajjñānāṃ yadetatkartṛtvaṃ dṛśyate sukha-
duḥkhādiṣu yogādiṣu vā tadasannatu mūrkhāṇām
yataḥ kartṛtvaṃ nāma kimucyate / yo hyantasthāyā
manovṛtterniścaya upādeyatāpratyayo vāsanābhidhāna-
statkartṛtvaśabdenocyate
ceṣṭāvaśāttādṛkphalabhoktṛtvaṃ vāsanānurūpaṃ spa-
ndate puruṣaḥ spandānurūpaṃ phalamanubhavati / phalabho-
ktṛtvaṃ nāma. kartṛtvāditi siddhāntaḥ
tathāca /
kurvato'kurvato vāpi svarge'pi narake'pi vā /
yādṛgvāsanametatsyānmanastadanubhūyate
tasmādajñātatattvānāṃ puṃsāṃ kurvatāmakurvatāṃ ca
kartṛtā natu jñātatattvānāmavāsanatvāt
jñātatattvo hi śithilībhūtavāsanaḥ kurvannapi
phalaṃ nānusaṃdadhāti / athaca spandanamātraṃ kevalaṃ
karotyasaktabuddhiḥ saṃprāptamapi phalamātmaivedaṃ sarvameva
karmaphalamanubhavatyakurvannapi karoti magnamanāḥ
mano yatkaroti tatkṛtaṃ bhavati yanna karoti tanna
kṛtaṃ bhavati ato mana eva kartṛ na dehaḥ
cittādevāyaṃ saṃsāra āgataścittamaya eva citta-
mātraṃ citta eva sthita iti vijñātam / viṣayaśca
mṛgatṛ- sarvamupaśāntamabhūdvāsanaiveti jña evāstīti
ātmavidāṃ hi tanmanaḥ paramupaśamamāgataṃ
mṛgatṛṣṇājalamiva varṣati jalade himakaṇa iva caṇḍātape
vilīnaṃ turyadaśāmupāgataṃ sthitam
nānandaṃ na nirānandaṃ na calaṃ nācalaṃ sthiram /
na sannāsanna caiteṣāṃ madhyaṃ jñānimano viduḥ
na vāsanāmaye spandarase gaja iva palvale majjati
tajjño mūrkhamanobhogabhūmimeva paśyati na sattattvaṃ
tathācāyamatrāparo dṛṣṭāntaḥ / akurvannapi śvabhra-
patanaṃ śtayāsanagato'pi śvabhrapātavāsanāvāsite
cetasi śvabhrapatanaduḥkhamanubhavati / aparastu kurva-
nnapi śvabhrapatanaṃ paramamupaśamamupagatavati manasi
śayyāsanasukhamanubhavati / evamanayoḥ śayyāsana-
śvabhrapātayorekaḥ śvabhrapatanasyākartāpi kartā saṃpanno
dvitīyaśca śvabhrapatanasya kartāpyakartā saṃpannaścitta-
vaśāttasmādyaccittaṃ tanmayo bhavati puruṣa iti
siddhāntaḥ
tena tatra karturakarturvā nityamasaṃsaktaṃ bhavatu ceto
nahi kiṃcidastyātmatattvavyatiriktaṃ yatra saṃsakti-
rbhāvyate / yatkiṃcididaṃ jagadgataṃ tatsarvaṃ śuddhacitta-
tvādābhāsamavehi
evaṃ cāsya jñātajñeyasya puṃso nāmātmā sukhaduḥ-
khānāṃ na gamya iti niścaye jāte nātmavyatiriktā
ādhārādheyadṛṣṭayo vidyanta iti niścaye jāte kartā
bhoktāsarvapadārthavyatiriktobālāgrasahasrabhāgo'ha-
miti niścaye jāte yatkiṃcididaṃ tatsarvamahameveti
vā niścaye jāte sarvasattvāvabhāsakaḥ sarvagastiṣṭhā-
myevāhamiti niścaye jāte nāhaṃ sukhaduḥkhānāṃ gamya
iti vigatajvaratayā cittavṛttirlīlayaiva tiṣṭhate
vyavahāreṣu
tajjñasya saṃkaṭe ca muditaiva kevalaṃ jyotsneva
bhuvanabhāvamalaṃkaroti yena cittādṛte tu jñaḥ kurvanna
pyakartā saṃpanno manaso'lepakatvānnāsau pādapā
ṇyādivikṣepasya yatnakṛtasyāpi karmaṇaḥ phalamanu-
bhavati
evaṃ manaḥ sarvakarmaṇāṃ sarvehitānāṃ sarvabhāvānāṃ
sarvalokānāṃ sarvagatīnāṃ bījaṃ tasminparihṛte sarva-
karmāṇi parihṛtāni bhavanti sarvaduḥkhāni kṣīyante
sarvakarmāṇi layamupayānti / mānasenāpi karmaṇā
yatkṛtenāpi jño nākramyate na vivaśīkriyate na
rañjanāmupaityavyatiriktāt
yathā bālo manasā nagarasya nirmāṇaṃ nirmṛṣṭaṃ ca
kurvaṃnnagaranirmāṇaṃ manaḥkṛtamakṛtamiva līlayānubha-
vati nopādeyatayāsukhaduḥkhamakṛtrimamiti paśyati
nagaranirmathanaṃ ca manaḥkṛtaṃ kṛtamiti paśyatīti
duḥkhamapi līlayānubhavannapi na duḥkhamiti paśyati /
evamasauparamārthataḥkurvannapi na lipyata eveti
sarvabhāveṣu heyopādeyatābhyāṃ jagati kiṃ kāraṇaṃ
duḥkhasya na copādeye kiṃcidapi saṃbhavati yadavināśaṃ
vyatiriktaṃ cātmanastasmādayamātmā'kartā'bhoktā'-
tattvato yadetatkartṛtvaṃ ca svadhyāropyate
āvaśyakaṃ tatsamyagdarśanamohānna vastuta iti
yathābhūtavastuvicāraṇātkartṛtvabhoktṛtve na staḥ /
indriyendriyārthadveṣābhilāṣādikā dṛṣṭayastaddṛṣṭīnāṃ
dṛśyante nātaddṛṣṭīnām
mokṣo'sti na saṃsāre svasaṃsaktamanasāmihāsaṃ-
saktamanasāṃ tvetatsarvamevāsti
yathāsthitaṃ jñasya kevalamātmatatvamevollasati
tadvitvaikatvavādisiddhe dvitvaikatve karoti sattvā-
sattve karoti śaktijālādabhinnāṃ sarvaśaktitāṃ ca
darśayati tasya
na bandho'sti na mokṣo'sti nābandhosti na bandhanam/
aprabodhādidaṃ duḥkhaṃ prabodhātpravilīyate
saṃkalpitā jagati mokṣamatirmudhaiva
saṃkalpitā jagati bandhamatirmudhaiva /
saṃtyajya sarvamanahaṃkṛtirātmaniṣṭho
dhīro dhiyā vyavaharanbhuvi rāma tiṣṭha
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo० sthitiprakaraṇe upaśamavarṇanaṃ nāma aṣṭatriṃśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0