યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.39

એકોનચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્નેવં સ્થિતે પરે બ્રહ્મણ્યેવ વિદ્યમાને કુત
એવાભિત્તિચિત્રરૂપાયાઃ સૃષ્ટેરાગમ ઇતિ કથય
મહાત્મન્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રાજપુત્ર બ્રહ્મતત્ત્વમેવેદમાવર્તતે યસ્માત્સર્વશક્તિ
તત્તસ્માત્સર્વાઃ શક્તયો બ્રહ્મણિ દૃશ્યન્તે

સત્ત્વમસત્ત્વં દ્વિત્વમેકત્વમનેકત્વમાદ્યત્વમન્ત-
ત્વમિતિ

તચ્ચ નાન્યત્ । યથા જલરાશેર્જલાશય ઉલ્લાસ-
પ્રફુલ્લાસેન નાનાકારતાં દર્શયન્પ્રકટતાંગચ્છતિ

તથા ચિદ્ધનશ્ચિત્તં ચિત્ત્વાચ્ચ સર્વાઃ શક્તીઃ કર્મ-
મયીર્વાસનામયીર્મનોમયીશ્ચિનોતિ દર્શયતિ વિભ-
ર્તિ જનયતિ ક્ષિપયતિ ચેતિ

સર્વેષામેવ જીવાનાં સર્વાસામભિતો દૃશામ્ ।
સમગ્રાણાં પદાર્થાનામુત્પત્તિર્બ્રહ્મણોઽનિશમ્

લોકાત્પરાદુપાયાન્તિ તસ્મિશ્ચિત્ત્વાદ્વિશન્ત્યલમ્ ।
તન્મયા એવ સતતં તરઙ્ગા ઇવ સાગરે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવંસ્તવાતિગહનેયં વચનવ્યક્તિર્ન ખલ્વદ્ય વા-
ક્યાર્થમવગચ્છામિ

ક્વ કિલાતીતમનઃષષ્ઠેન્દ્રિયવૃત્તિ બ્રહ્મતત્ત્વં ક્વ ભઙ્ગુ-
રેયં તજ્જા પદાર્થશ્રીરિતિ વચનરચના । યદિ ચાય-
મારમ્ભો બ્રહ્મણ આપતિતસ્તદનેન તત્સદૃશેનૈવ
ભવિતવ્યમ્

યો યસ્માજ્જાયતે સ તત્સદૃશ એવ ભવતિ

યથાદીપાદ્દીપઃપુરુષાત્પુરુષઃ સસ્યાત્સસ્યમ્

યતો નિર્વિકારાદ્યદાગતં નિર્વિકારેણૈવાનેન ભવિ-
તવ્યમ્

અથૈતદ્વ્યતિરિક્તં ચિદાત્મનસ્તન્નિષ્કલઙ્કસ્ય પરમે-
શ્વરસ્ય યેયં કલઙ્કાપત્તિરિત્યાકર્ણ્ય ભગવાન્ બ્રહ્મ-
ર્ષિરુવાચ

બ્રહ્મૈવેદં સ્થિતં નામ મલમસ્તીહ નાનઘ ।
તરઙ્ગૌઘગણૈરમ્ભઃ સિન્ધૌ સ્ફુરતિ નો રજઃ

દ્વિતીયા કલ્પનૈવેહ ન રઘૂદ્વહ વિદ્યતે ।
બ્રહ્મમાત્રાદૃતે વહ્નાવૌષ્ણ્યમાત્રાદૃતે યથા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
નિર્દુઃખં બ્રહ્મ નિર્દ્વન્દ્વં તજ્જં દુઃખમયં જગત્ ।
અસ્પષ્ટાર્થમિદં બ્રહ્મન્ન વેદ્મિ વચનં તવ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તે તત્ર રામેણ ચિન્તયામાસ ચેતસા ।
વસિષ્ઠો મુનિશાર્દૂલો રાઘવસ્યોપદેશને

પરં વિકાસમાયાતા નાસ્ય તાવદિયં મતિઃ ।
કિંચિન્નિર્મલતાં પ્રાપ્તા પ્રોહ્યતે ચેહ વસ્તુનિ

યો વ્યુત્પન્નમનાસ્તસ્ય જ્ઞાતજ્ઞેયસ્ય ધીમતઃ ।
મોક્ષોપાયગિરાં પારં પ્રયાતસ્ય વિવેકતઃ

ન કશ્ચિત્કસ્યચિદ્દોષો નાસ્તિ વિદ્યાત્મનિ હ્યલમ્ ।
યાવન્નોક્તં ન વિશ્રાન્તિં તાવદેત્યેષ રાઘવઃ

અર્ધવ્યુત્પન્નબુદ્ધેસ્તુ નૈતદ્વ્યક્તં હિ શોભતે ।
દૃશ્યાનયા ભોગદૃશા ભાવયન્નેવ નશ્યતિ

પરાં દૃષ્ટિં પ્રયાતસ્ય ભોગેચ્છા નાભિજાયતે ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ સિદ્ધાન્તઃ કાલે નામાસ્ય યુજ્યતે

આદૌ શમદમપ્રાયૈર્ગુણૈઃ શિષ્યં વિશોધયેત્ ।
પશ્ચાત્સર્વમિદં બ્રહ્મ શુદ્ધસ્ત્વમિતિ બોધયેત્

અજ્ઞસ્યાર્ધપ્રબુદ્ધસ્ય સર્વં બ્રહ્મેતિ યો વદેત્ ।
મહાનરકજાલેષુ સ તેન વિનિયોજિતઃ

પ્રબુદ્ધબુદ્ધેઃ પ્રક્ષીણભોગેચ્છસ્ય નિરાશિષઃ ।
નાસ્ત્યવિદ્યામલમિતિ યુક્તં વક્તું મહાત્મનઃ

અપરીક્ષ્ય ચ યઃ શિષ્યં પ્રશાસ્ત્યતિવિમૂઢધીઃ।
સ એવ નરકં યાતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય ભગવાનજ્ઞાનતિમિરાપહઃ ।
તમુવાચ મુનિશ્રેષ્ઠો વસિષ્ઠો ભૂમિભાસ્કરઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કલઙ્કકલના બ્રહ્મણ્યસ્તિ નાસ્તીતિ વાનઘ ।
સિદ્ધાન્તકાલે વક્તવ્યં સ્વયં જ્ઞાસ્યસિ રાઘવ

બ્રહ્મ સર્વશક્તિ સર્વવ્યાપિ સર્વગતં સર્વોહમેવેતિ

યથેન્દ્રજાલિનઃ પશ્યસિ ચિત્રા માયયા ક્રિયા
જનયન્તઃ સદસત્તાં નયન્ત્યસચ્ચ સત્તાં નયન્તિ તથૈ-
વાત્મા અમાયામયોઽપિ માયામય ઇવ પરમ ઐન્દ્રજા-
લિકો ઘટં પટં કરોતિ પટં ચ ઘટં કરોતિ ઉપલે
લતાં જનયતિ મેરૌ કનકતટે નન્દનવનમિવ લતા-
યામુપલમુત્પાદયતિ કલ્પપાદપેષુ રત્નસ્તબકમિવ
વ્યોમ્નિ કાનનમધ્યારોપયતિ

ગન્ધર્વૌદ્યાનમિવ તસ્મિન્ જગતિ ભવિષ્યતિ
ગગને કલ્પનયા નગરતાં જનયતિ નષ્ટચ્છાયાઞ્જન-
મિવ વ્યોમ ધરાતલં નયતીતિ

ગન્ધર્વનગરરાજગૃહે વિપુલાઙ્ગનાજનમિવ ભૂતલે
વ્યોમ નિવેશયતિ

રક્તકુટ્ટિમેષ્વાકાશપ્રતિબિમ્બમિવ કિંચિદસ્તિ
જગતિ ભવિષ્યતિ વા બભૂવ

યદીશ્વરો વ્યક્તરૂપો વિચિત્રતામુપેત્ય નિદર્શ-
યતિ।

સર્વમેવ સર્વથા સર્વત્ર યથા સંભવત્યેકમેવેહ
વસ્તુ વિદ્યત ઇતિ તસ્માદ્ધર્ષામર્ષવિસ્મયાનાં ક્વ વાઽવ-
સરો રામ

સમતયૈવ સતતં ધૃતિમતા સ્થાતવ્યમ્

વિસ્મયસ્મયસંમોહહર્ષામર્ષવિકારિતામ્ ।
સમતાવલિતસ્તજ્જ્ઞો ન કદાચન ગચ્છતિ

અપર્યવસાને દેશકાલવતિ ચિત્રા હિ જગતિ
યુક્તયો દૃશ્યન્તે

એતાશ્ચ યુક્તીર્નામાસાવાત્મા યત્નેન રચનાં કરોતિ
ન ચોત્પન્નાં તિરસ્કરોતિ સાગર ઇવ વીચીઃ

કિં તર્હિ ક્ષીર ઇવ ઘૃતં ઘટ ઇવ મૃદિ પટ ઇવ તન્તુષુ
વટ ઇવ ધાનાયાત્મન્યેવ સ્થિતાઃ શક્તયઃ પ્રકટતા-
માગતા વ્યવહ્રિયન્તેઽવિરચિતમેવ તરઙ્ગવત્

નાત્ર કશ્ચિત્કર્તા ન ભોક્તા ન વિનાશમેતિ

કેવલમાત્મતત્ત્વે સાક્ષિણિ નિરામયે સમતયા-
ત્મનિ નિત્યમસંક્ષુબ્ધે તિષ્ઠતિ સત્યેવં સંપદ્યતે

સતિ દીપ ઇવાલોકઃ સત્યર્ક ઇવ વાસરઃ ।
સતિ પુષ્પ ઇવામોદઃ સ્વતઃ સંપદ્યતે જગત્

આભાસમાત્રમેવેદં પરિદૃશ્યત એવ ચ ।
સ્પન્દઃ સમીરણસ્યેવ ન સન્નાસદવસ્થિતમ્

નિર્દોષવદેવ જાગતીનાં દૃષ્ટીનાં પરમાર્થતો ભગ-
વાન્સ્થિતો વિનષ્ટાનાં પુનઃ કર્તા કૃતાનાં વા નાશ-
યિતા સ કેવલં કદાચિત્પ્રકટાઃ કદાચિદલ્પપ્રકટાઃ
કદાચિદપ્રકટાસ્તારકા ઇવ કુસુમરાશયઃ

નશ્યતીહ હિ તદ્વસ્તુ નાત્મભૂતં યદાત્મનઃ ।
કથં નશ્યતિ તદ્વસ્તુ સ્વાત્મભૂતં યદાત્મનઃ

જાયતે નૈવ તદ્વસ્તુ નાત્મભૂતં યદાત્મનઃ ।
જાયતે ચૈવ તદ્વસ્તુ સ્વાત્મભૂતં યદાત્મનઃ

કથં તજ્જાયતે તસ્માત્સ્વાત્મભૂતં યદાત્મનઃ

તસ્માત્સમ્યગ્જ્ઞાનવશાદ્બ્રહ્મણઃ સર્વપદાર્થાનામા-
ગમઃ

અવતીર્ણાનાં ચ તેષામવતરણસમકાલમેવાવિદ્યો-
દેતિ તત્ત્વજ્ઞાનં દૃઢતામેતિ તદનુ શતસહસ્રસ્કન્ધો
વિચિત્રશુભાશુભફલભરફલિતો ભૂરિશાખઃ સ્ફાર-
તામેતિ સંસારદ્રુમઃ

આશામઞ્જરિતાકૃતિં વિફલિતં દુઃખાદિભિર્દારુણૈ-
ર્ભોગૈઃ પલ્લવિતં જરાકુસુમિતં તૃષ્ણાલતાભાસુરમ્ ।
સંસારાભિધવૃક્ષમાત્મનિગડં છિત્ત્વા વિવેકાસિના
મુક્તસ્ત્વં વિહરેહ વારણપતિઃ સ્તમ્ભાદિવોન્મોચિતઃ
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે સર્વૈકત્વપ્રતિપાદનં નામૈકોનચત્વારિશઃ સર્ગઃ