યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.38

અષ્ટત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં સ્થિતે તુ તજ્જ્ઞાનાં યદેતત્કર્તૃત્વં દૃશ્યતે સુખ-
દુઃખાદિષુ યોગાદિષુ વા તદસન્નતુ મૂર્ખાણામ્

યતઃ કર્તૃત્વં નામ કિમુચ્યતે । યો હ્યન્તસ્થાયા
મનોવૃત્તેર્નિશ્ચય ઉપાદેયતાપ્રત્યયો વાસનાભિધાન-
સ્તત્કર્તૃત્વશબ્દેનોચ્યતે

ચેષ્ટાવશાત્તાદૃક્ફલભોક્તૃત્વં વાસનાનુરૂપં સ્પ-
ન્દતે પુરુષઃ સ્પન્દાનુરૂપં ફલમનુભવતિ । ફલભો-
ક્તૃત્વં નામ. કર્તૃત્વાદિતિ સિદ્ધાન્તઃ

તથાચ ।
કુર્વતોઽકુર્વતો વાપિ સ્વર્ગેઽપિ નરકેઽપિ વા ।
યાદૃગ્વાસનમેતત્સ્યાન્મનસ્તદનુભૂયતે

તસ્માદજ્ઞાતતત્ત્વાનાં પુંસાં કુર્વતામકુર્વતાં ચ
કર્તૃતા નતુ જ્ઞાતતત્ત્વાનામવાસનત્વાત્

જ્ઞાતતત્ત્વો હિ શિથિલીભૂતવાસનઃ કુર્વન્નપિ
ફલં નાનુસંદધાતિ । અથચ સ્પન્દનમાત્રં કેવલં
કરોત્યસક્તબુદ્ધિઃ સંપ્રાપ્તમપિ ફલમાત્મૈવેદં સર્વમેવ
કર્મફલમનુભવત્યકુર્વન્નપિ કરોતિ મગ્નમનાઃ

મનો યત્કરોતિ તત્કૃતં ભવતિ યન્ન કરોતિ તન્ન
કૃતં ભવતિ અતો મન એવ કર્તૃ ન દેહઃ

ચિત્તાદેવાયં સંસાર આગતશ્ચિત્તમય એવ ચિત્ત-
માત્રં ચિત્ત એવ સ્થિત ઇતિ વિજ્ઞાતમ્ । વિષયશ્ચ
મૃગતૃ- સર્વમુપશાન્તમભૂદ્વાસનૈવેતિ જ્ઞ એવાસ્તીતિ

આત્મવિદાં હિ તન્મનઃ પરમુપશમમાગતં
મૃગતૃષ્ણાજલમિવ વર્ષતિ જલદે હિમકણ ઇવ ચણ્ડાતપે
વિલીનં તુર્યદશામુપાગતં સ્થિતમ્

નાનન્દં ન નિરાનન્દં ન ચલં નાચલં સ્થિરમ્ ।
ન સન્નાસન્ન ચૈતેષાં મધ્યં જ્ઞાનિમનો વિદુઃ

ન વાસનામયે સ્પન્દરસે ગજ ઇવ પલ્વલે મજ્જતિ
તજ્જ્ઞો મૂર્ખમનોભોગભૂમિમેવ પશ્યતિ ન સત્તત્ત્વં

તથાચાયમત્રાપરો દૃષ્ટાન્તઃ । અકુર્વન્નપિ શ્વભ્ર-
પતનં શ્તયાસનગતોઽપિ શ્વભ્રપાતવાસનાવાસિતે
ચેતસિ શ્વભ્રપતનદુઃખમનુભવતિ । અપરસ્તુ કુર્વ-
ન્નપિ શ્વભ્રપતનં પરમમુપશમમુપગતવતિ મનસિ
શય્યાસનસુખમનુભવતિ । એવમનયોઃ શય્યાસન-
શ્વભ્રપાતયોરેકઃ શ્વભ્રપતનસ્યાકર્તાપિ કર્તા સંપન્નો
દ્વિતીયશ્ચ શ્વભ્રપતનસ્ય કર્તાપ્યકર્તા સંપન્નશ્ચિત્ત-
વશાત્તસ્માદ્યચ્ચિત્તં તન્મયો ભવતિ પુરુષ ઇતિ
સિદ્ધાન્તઃ

તેન તત્ર કર્તુરકર્તુર્વા નિત્યમસંસક્તં ભવતુ ચેતો
નહિ કિંચિદસ્ત્યાત્મતત્ત્વવ્યતિરિક્તં યત્ર સંસક્તિ-
ર્ભાવ્યતે । યત્કિંચિદિદં જગદ્ગતં તત્સર્વં શુદ્ધચિત્ત-
ત્વાદાભાસમવેહિ

એવં ચાસ્ય જ્ઞાતજ્ઞેયસ્ય પુંસો નામાત્મા સુખદુઃ-
ખાનાં ન ગમ્ય ઇતિ નિશ્ચયે જાતે નાત્મવ્યતિરિક્તા
આધારાધેયદૃષ્ટયો વિદ્યન્ત ઇતિ નિશ્ચયે જાતે કર્તા
ભોક્તાસર્વપદાર્થવ્યતિરિક્તોબાલાગ્રસહસ્રભાગોઽહ-
મિતિ નિશ્ચયે જાતે યત્કિંચિદિદં તત્સર્વમહમેવેતિ
વા નિશ્ચયે જાતે સર્વસત્ત્વાવભાસકઃ સર્વગસ્તિષ્ઠા-
મ્યેવાહમિતિ નિશ્ચયે જાતે નાહં સુખદુઃખાનાં ગમ્ય
ઇતિ વિગતજ્વરતયા ચિત્તવૃત્તિર્લીલયૈવ તિષ્ઠતે
વ્યવહારેષુ

તજ્જ્ઞસ્ય સંકટે ચ મુદિતૈવ કેવલં જ્યોત્સ્નેવ
ભુવનભાવમલંકરોતિ યેન ચિત્તાદૃતે તુ જ્ઞઃ કુર્વન્ન
પ્યકર્તા સંપન્નો મનસોઽલેપકત્વાન્નાસૌ પાદપા
ણ્યાદિવિક્ષેપસ્ય યત્નકૃતસ્યાપિ કર્મણઃ ફલમનુ-
ભવતિ

એવં મનઃ સર્વકર્મણાં સર્વેહિતાનાં સર્વભાવાનાં
સર્વલોકાનાં સર્વગતીનાં બીજં તસ્મિન્પરિહૃતે સર્વ-
કર્માણિ પરિહૃતાનિ ભવન્તિ સર્વદુઃખાનિ ક્ષીયન્તે
સર્વકર્માણિ લયમુપયાન્તિ । માનસેનાપિ કર્મણા
યત્કૃતેનાપિ જ્ઞો નાક્રમ્યતે ન વિવશીક્રિયતે ન
રઞ્જનામુપૈત્યવ્યતિરિક્તાત્

યથા બાલો મનસા નગરસ્ય નિર્માણં નિર્મૃષ્ટં ચ
કુર્વંન્નગરનિર્માણં મનઃકૃતમકૃતમિવ લીલયાનુભ-
વતિ નોપાદેયતયાસુખદુઃખમકૃત્રિમમિતિ પશ્યતિ
નગરનિર્મથનં ચ મનઃકૃતં કૃતમિતિ પશ્યતીતિ
દુઃખમપિ લીલયાનુભવન્નપિ ન દુઃખમિતિ પશ્યતિ ।
એવમસૌપરમાર્થતઃકુર્વન્નપિ ન લિપ્યત એવેતિ

સર્વભાવેષુ હેયોપાદેયતાભ્યાં જગતિ કિં કારણં
દુઃખસ્ય ન ચોપાદેયે કિંચિદપિ સંભવતિ યદવિનાશં
વ્યતિરિક્તં ચાત્મનસ્તસ્માદયમાત્માઽકર્તાઽભોક્તાઽ-
તત્ત્વતો યદેતત્કર્તૃત્વં ચ સ્વધ્યારોપ્યતે

આવશ્યકં તત્સમ્યગ્દર્શનમોહાન્ન વસ્તુત ઇતિ
યથાભૂતવસ્તુવિચારણાત્કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે ન સ્તઃ ।
ઇન્દ્રિયેન્દ્રિયાર્થદ્વેષાભિલાષાદિકા દૃષ્ટયસ્તદ્દૃષ્ટીનાં
દૃશ્યન્તે નાતદ્દૃષ્ટીનામ્

મોક્ષોઽસ્તિ ન સંસારે સ્વસંસક્તમનસામિહાસં-
સક્તમનસાં ત્વેતત્સર્વમેવાસ્તિ

યથાસ્થિતં જ્ઞસ્ય કેવલમાત્મતત્વમેવોલ્લસતિ
તદ્વિત્વૈકત્વવાદિસિદ્ધે દ્વિત્વૈકત્વે કરોતિ સત્ત્વા-
સત્ત્વે કરોતિ શક્તિજાલાદભિન્નાં સર્વશક્તિતાં ચ
દર્શયતિ તસ્ય

ન બન્ધોઽસ્તિ ન મોક્ષોઽસ્તિ નાબન્ધોસ્તિ ન બન્ધનમ્।
અપ્રબોધાદિદં દુઃખં પ્રબોધાત્પ્રવિલીયતે

સંકલ્પિતા જગતિ મોક્ષમતિર્મુધૈવ
સંકલ્પિતા જગતિ બન્ધમતિર્મુધૈવ ।
સંત્યજ્ય સર્વમનહંકૃતિરાત્મનિષ્ઠો
ધીરો ધિયા વ્યવહરન્ભુવિ રામ તિષ્ઠ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે ઉપશમવર્ણનં નામ અષ્ટત્રિંશઃ સર્ગઃ