Yoga Vasistha · Chapter 4.35

pañcatriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
jayanti te mahāśūrāḥ sādhavo yairvinirjitam /
avidyāmedurollāsaiḥ svamano viṣayonmukham

saṃsārasyāsya duḥkhasya sarvopadravadāyinaḥ /
upāya eka evāsti manasaḥ svasya nigrahaḥ

śrūyatāṃ jñānasarvasvaṃ śrutvā caivāvadhāryatām /
bhogecchāmātrako bandhastattyāgo mokṣa ucyate

kimanyaiḥ śāstrasaṃdarbhaiḥ kriyatāmidameva tu /
yadyatsvādviha tatsarvaṃ dṛśyatāṃ viṣavahnivat

viṣamā viṣayābhogāḥ pravicārya punaḥpunaḥ /
upariṣṭātparityajya sevyamānāḥ sukhāvahāḥ

doṣānprasavati sphārānvāsanāvalitā matiḥ /
kīrṇakaṇṭakabījā bhūḥ kaṇṭakaprasaraṃ yathā

alagnavāsanājālā matiḥ prasaravarjitā /
adṛṣṭarāgadveṣā yā śamameti śanaiḥ param

śubhāśubhānasadglānīnprasūte suguṇānsadā /
phaladānaṅkurānkāle śreṣṭhabījavatīva bhūḥ

śubhabhāvānusaṃdhānātaprasanne manasi sthite /
śanaiḥ śanaiḥ praśānte ca mithyājñānaghanāmbude

vṛddhiṃ yāte ca saujanye yakṣe śukla ivoḍupe /
viveke prasṛte puṇye nabhasīvārkatejasi

dhṛtāvantarvivṛddhāyāṃ muktāyāmiva kīcake /
sthitāvantaḥ kṛtārthāyāṃ madhāviva niśākare

phalite śītalacchāye satsaṅgasaphaladrume /
sravatyānandasurasa samādhisaraladrume

mano bhavati nirdvandvaṃ niṣkāmaṃ nirupadravam /
praśāntacāpalānarthaśokamohabhayāmayam

kṣīṇaśāstrārthasaṃdehaṃ vigatāśeṣakautukam /
nirastakalpanājālaṃ mohamuktamalepakam

nirīhaṃ nirupākrośaṃ nirapekṣaṃ nirādhikam /
saṃśāntaśokanīhāramasaktaṃ granthivarjitam

saṃdehograsutaṃ sāgraṃ satṛṣṇādārapañjaram /
nāśayitvā svamātmānaṃ sādhayatyarthamaiśvaram

ātmapīvaratāhetūnvikalpāṃścāyamujjhati /
saṃsmṛtya prabhutāmeṣu jahāti tṛṇavattanum

manaso'bhyudayo nāśo manonāśo mahodayaḥ /
jñamano nāśamabhyeti mano'jñasya vivardhate

manomātraṃ jagaccakraṃ manaḥ parvatamaṇḍalam /
mano vyoma mano devo mano mitraṃ mano ripuḥ

vikalpakaluṣā yā syāccittattvasyātmavismṛtiḥ /
mana ityucyate seyaṃ vāsanā bhavabhāginī

cetyānupātakalitacinmātre tiṣṭhatābhidham /
manāgvivakalpakaluṣaṃ cittattvaṃ jīva ucyate

cetyaprapatitaṃ rūḍhasaṃjñamajñatvamāgatam /
tadevādhikaniḥsāraṃ kalpyate'ntarmanastayā

nātmā saṃsāripuruṣo na śarīraṃ na śoṇitam /
jaḍaṃ sarvaṃ śarīrādi dehī svavadalepakaḥ

śarīre kaṇaśaḥ kṛtte nāstyanyadrudhirādikāt /
nirbhinne kadalīstambhe nāstyanyatpallavādṛte

mano jīvo naraṃ viddhi tadevākāramāgatam /
ātmanātmānamādatte svavikalpātmakalpitam

svavikalpānnarastatra prasārya racayatyalam /
jālamātmanibandhāya kośakārakṛmiryathā

imaṃ dehabhramaṃ tyaktvā deśakālāntare punaḥ /
śarīratvamathādatte pallavatvamivāṅkuraḥ

yādṛgvāsanametatsyāttamanastādṛkprajāyate /
jātaṃ svapiti yaccittaṃ tatsvapne niśi tiṣṭhati

amlaṃ madhurasāsiktaṃ madhuraṃ madhurañjitam /
bījaṃ prativiṣākalkasiktaṃ ca kaṭu jāyate

śubhavāsanayā ceto mahatyā jāyate mahat /
bhavatīndramanorājya indratā svapnabhāṅgaraḥ

kṣudravāsanayā cetaḥkṣudratāmapi pelavām /
piśācavibhramātsvapne piśācānniśi paśyati

sarasi sphāranairmalye kāluṣyaṃ yāti na sthitim /
tathaiva sphārakāluṣye prasādo yāti na sthitim

manasi sphārakāluṣye tadrūpaṃ jāyate phalam /
tathaiva sphāranairmalye tadrūpaṃ jāyate phalam

tyajatyudārāṃ na gatiṃ kṣīṇo'pyaniśamuttamaḥ /
udyogavānavirataṃ pūraṇāśāmivoḍupaḥ

neha bandho na mokṣo'sti nābandho'sti na bandhatā/
mithyotthitaiva māyeyamindrajālalatā yathā

gandharvanagarākārā mṛgatṛṣṇā ivotthitā /
dvicandravibhramābhāsā dvaitaikatvavivarjitā

sarvaiva brahmasatteyamityeṣā paramārthatā /
parisphurati niḥsāraḥ saṃsāro'yamasanmayaḥ

nānanto'haṃ varāko'hamiti durniścayoditaḥ /
ananto'smīśvaro'smīti niścayena vilīyate

sarvage svātmani svacche eṣo'hamiti bhāvanā /
etattadbandhanaṃ loke svavikalpopakalpitam

bandhamokṣadaśāhīnā dvitvaikatvavivarjitā /
sarvaiva brahmasatteyamityeṣā paramārthatā

nairmalyaprāptamaraṇamasaktaṃ sarvadṛṣṭiṣu /
amanastvamihāpannaṃ brahma paśyati nānyathā

mano nirmalatāṃ yātaṃ śubhasaṃtānavāribhiḥ /
brāhmīṃ dṛṣṭimupādatte rāgaṃ śuklapaṭo yathā

sarvameva mamātmeti sarvabhāvanayānagha /
heyādeyabale kṣīṇe bandhamokṣo vimucyatām

śuddhasya manasaḥ kāyaśāstravairāgyabuddhibhiḥ /
abhijātopalasyeva jagattasyeti vidyutiḥ

padārthenaikatāmetya manaso naikatānatā /
asatyajñānadṛṣṭiṃ tāṃ viddhi kṣaṇavināśinīm

sabāhyābhyantaraṃ tyaktvā sarvāṃ dṛśyadṛśaṃ yadā /
manastiṣṭhati tallīnaṃ saṃprāptaṃ tatpadaṃ tadā

dṛśyadṛṣṭiḥ sphuṭā yeyaṃ sā hyavaśyamasanmayī /
tanmayatvaṃ ca manasaḥ svarūpaṃ viddhi netarat

ādyantayorvināśitvānmadhye'pi tadasanmayam /
ajñātamanasastena duḥkhitā hastasaṃsthitā

ātmaivedaṃ jagaditi vinā bhāvena duḥkhadā /
dṛśyaśrīranyathā tveṣā bhogamokṣapradāyinī

jalamanyattaraṅgo'nya iti nānātayā'jñatā /
jalameva taraṅgo'yamityekatvātkila jñatā

duḥkhamāyātyasaditi heyopādeyarūpi yat /
tadabhāvena tu jñānādānantyamavaśiṣyate

saṃkalpakalpitatvācca manorūpamasanmayam /
asanmayavināśe tu kaḥ śoko vada rāghava

avatsalo yathā bandhurarāgadveṣayā dhiyā /
dṛśyate paśya tadvattvaṃ tattvaṃ pañjaramātmanaḥ

avatsalādyathā bandhoḥ sukhaduḥkhairna lipyate /
tattvena saṃparijñānāttathā tattvacayātmanaḥ

tadanādi śivaṃ jñānaṃ yanmadhyaṃ draṣṭṛdṛśyayoḥ /
tasminsatye manaḥ śāntaṃ pāṃsurvāyukṣaye yathā

upaśānte manovāyau dehapāṃsuḥ praśāmyati /
punaḥ saṃsāranagare na nīhāraḥ pravartate

vāsanāprāvṛṣi kṣīṇe saṃsthitau rāmamāgate /
jāḍye janitahṛtkampe paṅke śoṣamupāgate

śuṣke tṛṣṇāvaṭe śānte mande hṛdayakānane /
kṣīṇeṣvakṣakadambeṣu mithyājñānaghane kṣate

kṣīyate mohamihikā prabhāta iva śarvarī /
kvāpi gacchati tajjāḍyaṃ viṣaṃ mantrahataṃ yathā

dehādrau na bhayakṣudrāḥ saritaḥ prasarantyalam /
nollasanti lasatpakṣāḥ saṃkalpograkalāpinaḥ

parāṃ nirmalatāmeti saṃvidākāśagocaraḥ /
rājate'titarāmaccho jīvādityo mahodayaḥ

ghanamohabharonmuktā viviktatvaṃ paraṃ gatāḥ /
samaye hyatiśobhante dhautā āśā mahādiśaḥ

bhṛśamābhāti vimalā muditākāśamañjarī /
śītalīkṛtadikvakrā śaradvyomnīva candrikā

sarvasaṃpatprakāśena paramānandadāyinā /
bhṛśaṃ saphalatāmeti suviviktā vivekabhūḥ

saparvatavanābhogaṃ paramālokasundaram /
acchācchaṃ śītalacchāyaṃ jāyate bhuvanāntaram

vistāritaṃ susumatāṃ sphāritaṃ sphaṭikākṛtim /
upaiti hṛtsaraḥ svacchaṃ nīrajombujakośakam

hṛtpadmakośānmalinaḥ svāhaṃkāramadhuvrataḥ /
apunardarśanāyaiva cañcalaḥ kvāpi gacchati

bhavatyapagatākṣepaḥ sarvagaḥ sarvanāyakaḥ /
nirvāsanaḥ śāntamanāḥ svadehanagareśvaraḥ

vicāraṇāsamadhigatātmadīpako
manasyalaṃ parigaliteva dhīradhīḥ /
vilokayankṣayabhavanīrasā gatī-
rgatajvaro vilasati dehapattane

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāye sthitiprakaraṇe upaśamavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśaḥ sargaḥ