યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.35

પઞ્ચત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જયન્તિ તે મહાશૂરાઃ સાધવો યૈર્વિનિર્જિતમ્ ।
અવિદ્યામેદુરોલ્લાસૈઃ સ્વમનો વિષયોન્મુખમ્

સંસારસ્યાસ્ય દુઃખસ્ય સર્વોપદ્રવદાયિનઃ ।
ઉપાય એક એવાસ્તિ મનસઃ સ્વસ્ય નિગ્રહઃ

શ્રૂયતાં જ્ઞાનસર્વસ્વં શ્રુત્વા ચૈવાવધાર્યતામ્ ।
ભોગેચ્છામાત્રકો બન્ધસ્તત્ત્યાગો મોક્ષ ઉચ્યતે

કિમન્યૈઃ શાસ્ત્રસંદર્ભૈઃ ક્રિયતામિદમેવ તુ ।
યદ્યત્સ્વાદ્વિહ તત્સર્વં દૃશ્યતાં વિષવહ્નિવત્

વિષમા વિષયાભોગાઃ પ્રવિચાર્ય પુનઃપુનઃ ।
ઉપરિષ્ટાત્પરિત્યજ્ય સેવ્યમાનાઃ સુખાવહાઃ

દોષાન્પ્રસવતિ સ્ફારાન્વાસનાવલિતા મતિઃ ।
કીર્ણકણ્ટકબીજા ભૂઃ કણ્ટકપ્રસરં યથા

અલગ્નવાસનાજાલા મતિઃ પ્રસરવર્જિતા ।
અદૃષ્ટરાગદ્વેષા યા શમમેતિ શનૈઃ પરમ્

શુભાશુભાનસદ્ગ્લાનીન્પ્રસૂતે સુગુણાન્સદા ।
ફલદાનઙ્કુરાન્કાલે શ્રેષ્ઠબીજવતીવ ભૂઃ

શુભભાવાનુસંધાનાતપ્રસન્ને મનસિ સ્થિતે ।
શનૈઃ શનૈઃ પ્રશાન્તે ચ મિથ્યાજ્ઞાનઘનામ્બુદે

વૃદ્ધિં યાતે ચ સૌજન્યે યક્ષે શુક્લ ઇવોડુપે ।
વિવેકે પ્રસૃતે પુણ્યે નભસીવાર્કતેજસિ

ધૃતાવન્તર્વિવૃદ્ધાયાં મુક્તાયામિવ કીચકે ।
સ્થિતાવન્તઃ કૃતાર્થાયાં મધાવિવ નિશાકરે

ફલિતે શીતલચ્છાયે સત્સઙ્ગસફલદ્રુમે ।
સ્રવત્યાનન્દસુરસ સમાધિસરલદ્રુમે

મનો ભવતિ નિર્દ્વન્દ્વં નિષ્કામં નિરુપદ્રવમ્ ।
પ્રશાન્તચાપલાનર્થશોકમોહભયામયમ્

ક્ષીણશાસ્ત્રાર્થસંદેહં વિગતાશેષકૌતુકમ્ ।
નિરસ્તકલ્પનાજાલં મોહમુક્તમલેપકમ્

નિરીહં નિરુપાક્રોશં નિરપેક્ષં નિરાધિકમ્ ।
સંશાન્તશોકનીહારમસક્તં ગ્રન્થિવર્જિતમ્

સંદેહોગ્રસુતં સાગ્રં સતૃષ્ણાદારપઞ્જરમ્ ।
નાશયિત્વા સ્વમાત્માનં સાધયત્યર્થમૈશ્વરમ્

આત્મપીવરતાહેતૂન્વિકલ્પાંશ્ચાયમુજ્ઝતિ ।
સંસ્મૃત્ય પ્રભુતામેષુ જહાતિ તૃણવત્તનુમ્

મનસોઽભ્યુદયો નાશો મનોનાશો મહોદયઃ ।
જ્ઞમનો નાશમભ્યેતિ મનોઽજ્ઞસ્ય વિવર્ધતે

મનોમાત્રં જગચ્ચક્રં મનઃ પર્વતમણ્ડલમ્ ।
મનો વ્યોમ મનો દેવો મનો મિત્રં મનો રિપુઃ

વિકલ્પકલુષા યા સ્યાચ્ચિત્તત્ત્વસ્યાત્મવિસ્મૃતિઃ ।
મન ઇત્યુચ્યતે સેયં વાસના ભવભાગિની

ચેત્યાનુપાતકલિતચિન્માત્રે તિષ્ઠતાભિધમ્ ।
મનાગ્વિવકલ્પકલુષં ચિત્તત્ત્વં જીવ ઉચ્યતે

ચેત્યપ્રપતિતં રૂઢસંજ્ઞમજ્ઞત્વમાગતમ્ ।
તદેવાધિકનિઃસારં કલ્પ્યતેઽન્તર્મનસ્તયા

નાત્મા સંસારિપુરુષો ન શરીરં ન શોણિતમ્ ।
જડં સર્વં શરીરાદિ દેહી સ્વવદલેપકઃ

શરીરે કણશઃ કૃત્તે નાસ્ત્યન્યદ્રુધિરાદિકાત્ ।
નિર્ભિન્ને કદલીસ્તમ્ભે નાસ્ત્યન્યત્પલ્લવાદૃતે

મનો જીવો નરં વિદ્ધિ તદેવાકારમાગતમ્ ।
આત્મનાત્માનમાદત્તે સ્વવિકલ્પાત્મકલ્પિતમ્

સ્વવિકલ્પાન્નરસ્તત્ર પ્રસાર્ય રચયત્યલમ્ ।
જાલમાત્મનિબન્ધાય કોશકારકૃમિર્યથા

ઇમં દેહભ્રમં ત્યક્ત્વા દેશકાલાન્તરે પુનઃ ।
શરીરત્વમથાદત્તે પલ્લવત્વમિવાઙ્કુરઃ

યાદૃગ્વાસનમેતત્સ્યાત્તમનસ્તાદૃક્પ્રજાયતે ।
જાતં સ્વપિતિ યચ્ચિત્તં તત્સ્વપ્ને નિશિ તિષ્ઠતિ

અમ્લં મધુરસાસિક્તં મધુરં મધુરઞ્જિતમ્ ।
બીજં પ્રતિવિષાકલ્કસિક્તં ચ કટુ જાયતે

શુભવાસનયા ચેતો મહત્યા જાયતે મહત્ ।
ભવતીન્દ્રમનોરાજ્ય ઇન્દ્રતા સ્વપ્નભાઙ્ગરઃ

ક્ષુદ્રવાસનયા ચેતઃક્ષુદ્રતામપિ પેલવામ્ ।
પિશાચવિભ્રમાત્સ્વપ્ને પિશાચાન્નિશિ પશ્યતિ

સરસિ સ્ફારનૈર્મલ્યે કાલુષ્યં યાતિ ન સ્થિતિમ્ ।
તથૈવ સ્ફારકાલુષ્યે પ્રસાદો યાતિ ન સ્થિતિમ્

મનસિ સ્ફારકાલુષ્યે તદ્રૂપં જાયતે ફલમ્ ।
તથૈવ સ્ફારનૈર્મલ્યે તદ્રૂપં જાયતે ફલમ્

ત્યજત્યુદારાં ન ગતિં ક્ષીણોઽપ્યનિશમુત્તમઃ ।
ઉદ્યોગવાનવિરતં પૂરણાશામિવોડુપઃ

નેહ બન્ધો ન મોક્ષોઽસ્તિ નાબન્ધોઽસ્તિ ન બન્ધતા।
મિથ્યોત્થિતૈવ માયેયમિન્દ્રજાલલતા યથા

ગન્ધર્વનગરાકારા મૃગતૃષ્ણા ઇવોત્થિતા ।
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાભાસા દ્વૈતૈકત્વવિવર્જિતા

સર્વૈવ બ્રહ્મસત્તેયમિત્યેષા પરમાર્થતા ।
પરિસ્ફુરતિ નિઃસારઃ સંસારોઽયમસન્મયઃ

નાનન્તોઽહં વરાકોઽહમિતિ દુર્નિશ્ચયોદિતઃ ।
અનન્તોઽસ્મીશ્વરોઽસ્મીતિ નિશ્ચયેન વિલીયતે

સર્વગે સ્વાત્મનિ સ્વચ્છે એષોઽહમિતિ ભાવના ।
એતત્તદ્બન્ધનં લોકે સ્વવિકલ્પોપકલ્પિતમ્

બન્ધમોક્ષદશાહીના દ્વિત્વૈકત્વવિવર્જિતા ।
સર્વૈવ બ્રહ્મસત્તેયમિત્યેષા પરમાર્થતા

નૈર્મલ્યપ્રાપ્તમરણમસક્તં સર્વદૃષ્ટિષુ ।
અમનસ્ત્વમિહાપન્નં બ્રહ્મ પશ્યતિ નાન્યથા

મનો નિર્મલતાં યાતં શુભસંતાનવારિભિઃ ।
બ્રાહ્મીં દૃષ્ટિમુપાદત્તે રાગં શુક્લપટો યથા

સર્વમેવ મમાત્મેતિ સર્વભાવનયાનઘ ।
હેયાદેયબલે ક્ષીણે બન્ધમોક્ષો વિમુચ્યતામ્

શુદ્ધસ્ય મનસઃ કાયશાસ્ત્રવૈરાગ્યબુદ્ધિભિઃ ।
અભિજાતોપલસ્યેવ જગત્તસ્યેતિ વિદ્યુતિઃ

પદાર્થેનૈકતામેત્ય મનસો નૈકતાનતા ।
અસત્યજ્ઞાનદૃષ્ટિં તાં વિદ્ધિ ક્ષણવિનાશિનીમ્

સબાહ્યાભ્યન્તરં ત્યક્ત્વા સર્વાં દૃશ્યદૃશં યદા ।
મનસ્તિષ્ઠતિ તલ્લીનં સંપ્રાપ્તં તત્પદં તદા

દૃશ્યદૃષ્ટિઃ સ્ફુટા યેયં સા હ્યવશ્યમસન્મયી ।
તન્મયત્વં ચ મનસઃ સ્વરૂપં વિદ્ધિ નેતરત્

આદ્યન્તયોર્વિનાશિત્વાન્મધ્યેઽપિ તદસન્મયમ્ ।
અજ્ઞાતમનસસ્તેન દુઃખિતા હસ્તસંસ્થિતા

આત્મૈવેદં જગદિતિ વિના ભાવેન દુઃખદા ।
દૃશ્યશ્રીરન્યથા ત્વેષા ભોગમોક્ષપ્રદાયિની

જલમન્યત્તરઙ્ગોઽન્ય ઇતિ નાનાતયાઽજ્ઞતા ।
જલમેવ તરઙ્ગોઽયમિત્યેકત્વાત્કિલ જ્ઞતા

દુઃખમાયાત્યસદિતિ હેયોપાદેયરૂપિ યત્ ।
તદભાવેન તુ જ્ઞાનાદાનન્ત્યમવશિષ્યતે

સંકલ્પકલ્પિતત્વાચ્ચ મનોરૂપમસન્મયમ્ ।
અસન્મયવિનાશે તુ કઃ શોકો વદ રાઘવ

અવત્સલો યથા બન્ધુરરાગદ્વેષયા ધિયા ।
દૃશ્યતે પશ્ય તદ્વત્ત્વં તત્ત્વં પઞ્જરમાત્મનઃ

અવત્સલાદ્યથા બન્ધોઃ સુખદુઃખૈર્ન લિપ્યતે ।
તત્ત્વેન સંપરિજ્ઞાનાત્તથા તત્ત્વચયાત્મનઃ

તદનાદિ શિવં જ્ઞાનં યન્મધ્યં દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ ।
તસ્મિન્સત્યે મનઃ શાન્તં પાંસુર્વાયુક્ષયે યથા

ઉપશાન્તે મનોવાયૌ દેહપાંસુઃ પ્રશામ્યતિ ।
પુનઃ સંસારનગરે ન નીહારઃ પ્રવર્તતે

વાસનાપ્રાવૃષિ ક્ષીણે સંસ્થિતૌ રામમાગતે ।
જાડ્યે જનિતહૃત્કમ્પે પઙ્કે શોષમુપાગતે

શુષ્કે તૃષ્ણાવટે શાન્તે મન્દે હૃદયકાનને ।
ક્ષીણેષ્વક્ષકદમ્બેષુ મિથ્યાજ્ઞાનઘને ક્ષતે

ક્ષીયતે મોહમિહિકા પ્રભાત ઇવ શર્વરી ।
ક્વાપિ ગચ્છતિ તજ્જાડ્યં વિષં મન્ત્રહતં યથા

દેહાદ્રૌ ન ભયક્ષુદ્રાઃ સરિતઃ પ્રસરન્ત્યલમ્ ।
નોલ્લસન્તિ લસત્પક્ષાઃ સંકલ્પોગ્રકલાપિનઃ

પરાં નિર્મલતામેતિ સંવિદાકાશગોચરઃ ।
રાજતેઽતિતરામચ્છો જીવાદિત્યો મહોદયઃ

ઘનમોહભરોન્મુક્તા વિવિક્તત્વં પરં ગતાઃ ।
સમયે હ્યતિશોભન્તે ધૌતા આશા મહાદિશઃ

ભૃશમાભાતિ વિમલા મુદિતાકાશમઞ્જરી ।
શીતલીકૃતદિક્વક્રા શરદ્વ્યોમ્નીવ ચન્દ્રિકા

સર્વસંપત્પ્રકાશેન પરમાનન્દદાયિના ।
ભૃશં સફલતામેતિ સુવિવિક્તા વિવેકભૂઃ

સપર્વતવનાભોગં પરમાલોકસુન્દરમ્ ।
અચ્છાચ્છં શીતલચ્છાયં જાયતે ભુવનાન્તરમ્

વિસ્તારિતં સુસુમતાં સ્ફારિતં સ્ફટિકાકૃતિમ્ ।
ઉપૈતિ હૃત્સરઃ સ્વચ્છં નીરજોમ્બુજકોશકમ્

હૃત્પદ્મકોશાન્મલિનઃ સ્વાહંકારમધુવ્રતઃ ।
અપુનર્દર્શનાયૈવ ચઞ્ચલઃ ક્વાપિ ગચ્છતિ

ભવત્યપગતાક્ષેપઃ સર્વગઃ સર્વનાયકઃ ।
નિર્વાસનઃ શાન્તમનાઃ સ્વદેહનગરેશ્વરઃ

વિચારણાસમધિગતાત્મદીપકો
મનસ્યલં પરિગલિતેવ ધીરધીઃ ।
વિલોકયન્ક્ષયભવનીરસા ગતી-
ર્ગતજ્વરો વિલસતિ દેહપત્તને

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયે સ્થિતિપ્રકરણે ઉપશમવર્ણનં નામ પઞ્ચત્રિંશઃ સર્ગઃ