Yoga Vasistha · Chapter 4.33

trayastriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
sarvātiśayasāphalyātsarvaṃ sarvatra sarvadā /
saṃbhavatyeva tasmāttvaṃ śubhodyogaṃ na saṃtyaja

mitrasvajanabandhūnāṃ nandinānandadāyinā /
sarasīśānamāsādya mṛtyurapyupanirjitaḥ

sarvotkarṣeṇa saṃpannā devā api vimarditāḥ /
dānavairdānavārthāḍhyairgajaiḥ padmākarā iva

maruttanṛpateryajñe saṃvartena maharṣiṇā /
brahmaṇevāparaḥ sargo bhāvitaḥ sasurāsuraḥ

mahātiśayayuktena viśvāmitreṇa vipratā /
bhūyobhūyaḥ prayuktena duṣprāpā tapasārjitā

piṣṭasekāmbu duṣprāpaṃ rasāyanavadaśnatā /
durbhagenedṛśenāptaḥ kṣīroda upamanyunā

trailokyamallāṃstṛṇavadaśnanviṣṇvalajādikān /
bhaktyātiśayadārḍhyena kālaḥ śvetena kālitaḥ

praṇayena yamaṃ jitvā kṛtvā vacanasaṃgamam /
paralokādupānītaḥ sāvitryā satyavānpatiḥ

na so'styatiśayo loke yasyāsti na phalaṃ sphuṭam /
bhavitavyaṃ vicāryāntaḥ sarvātiśayaśālinā

ātmajñānamaśeṣāṇāṃ sukhaduḥkhadaśādṛśām /
mūlakāṣakaraṃ tasmādbhāvyaṃ tatrātiśāyinā

nāśāyāpadgatārthinyā dṛṣṭyā dṛśyādidṛṣṭayaḥ /
duḥkhādṛte nirābādhaṃ sukhaṃ kiṃ cidavāpyate

aśamaḥ paramaṃ brahma śamaśca paramaṃ padam /
yadyapyevaṃ tathāpyenaṃ prathamaṃ viddhi śaṃkaram

abhimānaṃ parityajya śamamāśritya śāśvatam /
vicārya prajñayāryatvaṃ kuryātsajjanasevanam

na tapāṃsi na tīrthāni na śāstrāṇi jayanti ca /
saṃsārasāgarottāre sajjanāsevanaṃ vinā

lobhamoharuṣāṃ yasya tanutānudinaṃ bhavet /
yathāśāstraṃ viharati svasvakarmasu sajjanaḥ

athātmaviduṣāṃ saṅgāttasya sādhoḥ pravartate /
atyantābhāva evāsya yathā dṛśyasya dṛśyate

dṛśyātyantābhāvatastu paramevāvaśiṣyate /
anyābhāvavaśādāśu jīvastatraiva līyate

nacotpannaṃ nacaivāsīddṛśyaṃ naca bhaviṣyati /
vartamāne'pi naivāsti paramevāstyavedhitam

evaṃ yuktisahasreṇa darśitaṃ dṛśyate'pi ca /
sarvairevānubhūtaṃ ca darśayiṣyāmi cādhunā

tathedamamalaṃ śāntaṃ trijagatsaṃvidambaram /
idaṃ tattvamatattvādi kuto'tra syātkathaṃ ca vā

ciccamatkurute cāru cañcalā'cañcalātmani /
yattayaiva tadevedaṃ jagadityavabudhyate

trailokyabhūyonubhavaścidādityāṃśumaṇḍalam /
ko vā svāṃśumatorbhedo nirvikalpaḥsa kathyatām

svābhāvato'syāścidṛṣṭerye unmeṣanimeṣaṇe /
jagadrūpānubhūtestāvetāvastamayodayau

ahamartho'parijñātaḥ paramārthāmbare malam /
parijñāto'hamarthastu paramātmāmbaraṃ bhavet

ahaṃbhāvaḥ parijñāto nāhaṃbhāvo bhavatyalam /
ekatāmambunevāmbu yāti cinnabhasātmanā

ahamādijagaddṛśyaṃ kila nāstyeva vastutaḥ /
avaśyameva tattasmācchiṣyate'haṃvicārataḥ

bādhyate cāmaladhiyāmapiśāce piśācadhīḥ /
śiśūnāṃ tāvadādhvāntaḥkaraṇānāṃ vicāraṇā

cijjyotsnā yāvadevāntarahaṃkāraghanāvṛtā /
vikāsayati no tāvatparamārthakumudvatīm

pramārjite'hamityasminpade svārthe svayaṃ vinā /
narakasvargamokṣāditṛṣṇāyāḥ kalpanaiva kā

hṛdi yāvadahaṃbhāvo vāridaḥ pravijṛmbhate /
tāvadvikāsamāyāti tṛṣṇākuṭajamañjarī

ākramya cetanāṃ nityamahaṃkārāmbude sthite /
jāḍyameva sthitiṃ yāti na prakāśaḥ kadācana

asannayamahaṃkāraḥ svayaṃ mithyā prakalpitaḥ /
duḥkhāyaiva na harṣāya bālasaṃbhramayakṣavat

mudhaiva kalpito mohamahaṃbhāvaḥ prayacchati /
anantasaṃsārakaraṃ dāmādiṣviva durmatau

ayaṃ so'hamiti sphārānmohādanyatarattamaḥ /
anarthabhūtaṃ saṃsāre na bhūtaṃ na bhaviṣyati

yatkiṃcididamāyāti sukhaduḥkhamalaṃ bhave /
tadahaṃkāracakrasya pravikāro vijṛmbhate

ahaṃkārāṅkuraḥ kṛṣṭo hṛdayenāvaropitaḥ /
sahasraśākhaṃ duśchedaṃ tasya saṃsṛtināśanam

ahaṃbhāvo'ṅkuro janma vṛkṣāṇāmakṣayātmanām /
mamedamiti vistīrṇāsteṣāṃ śākhāḥ sahasraśaḥ

karaṭāpātavisphoṭā bhāntyarthā vāsanādayaḥ /
vicāryacāruravavattaraṅgavarapaṅkivat

ahaṃbhāvanayā bhāti tvamahaṃbhāvavarjitaḥ /
saṃsāracakravahanamātmanaḥ parirodhayā

ahaṃbhāvatamo yāvajjanmāraṇye vijṛmbhate /
tāvadetā vivalganti cintāmattāḥ piśācikāḥ

ahaṃkārapiśācena gṛhīto yo narādhamaḥ /
na śāstrāṇi na mantrāśca tasyābhāvasya siddhaye

śrīrāma uvāca /
kenopāyena bhagavannahaṃkāro na vardhate /
taṃ tvaṃ kathaya me brahmansaṃsārabhayaśāntaye

śrīvasiṣṭha uvāca /
cinmātradarpaṇākāre nirmale svātmani sthite /
iti bhāvānusaṃdhānādahaṃkāro na vardhate

mithyeyamindrajālaśrīḥ kiṃ me snehavirāgayoḥ /
ityantarānusaṃdhānādahaṃkāro na jāyate

nāhamātmani no yasya dṛśyaśriya iti svayam /
śāntena vyavahāreṇa nāhaṃkāraḥ pravardhate

ahaṃ hi jagadityantarheyādeyadṛśoḥ kṣaye /
samatāyāṃ prasannāyāṃ nāhaṃbhāvaḥ pravardhate

ahaṃ cijjagadityantarheyādeyadṛśoḥ kṣaye /
samatāyāṃ prasannāyāṃ nāhaṃbhāvaḥ pravardhate

śrīrāma uvāca /
kimākṛtirahaṃkāraḥ kathaṃ saṃtyajyate prabho /
saśarīro'śarīraśca tyakte tasmiṃśca kiṃ bhavet

śrīvasiṣṭha uvāca /
trividho rāghavāstīha tvahaṃkāro jagattraye /
dvau śreṣṭhāvitarastyājyaḥ śrṛṇu tvaṃ kathayāmi te

ahaṃ sarvamidaṃ viśvaṃ paramātmāhamacyutaḥ /
nānyadastīti paramā vijñeyā sā hyahaṃkṛtiḥ

mokṣāyaiṣā na bandhāya jīvanmuktasya vidyate /
sarvasmādvyatirikto'haṃ bālāgraśatakalpitaḥ

iti yā saṃvideṣāsau dvitīyāhaṃkṛtiḥ śubhā /
mokṣāyaiṣā na bandhāya jīvanmuktasya vidyate

ahaṃkārābhidhā yā sā kalpyate natu vāstavī /
pāṇipādādimātro'yamahamityeṣa niścayaḥ

ahaṃkārastṛtīyo'sau laukikastuccha eva saḥ /
varjya eva durātmāsau śatrureva paraḥ smṛtaḥ

anenābhihato janturna bhūyaḥ parirohati /
ripuṇānena balinā vividhādhipradāyinā

kaṣṭīkṛtamatirlokaḥ saṃkaṭeṣveva majjati /
anayā durahaṃkṛtyā bhāvātsaṃsaktayā ciram

śiṣṭāhaṃkāravāñjanturbhagavānyāti muktatām /
lokāhaṃkāravaddoṣavapurasminnirūpaṇaḥ

na deho'smīti nirṇīya varjanaṃ mahatāṃ matam /
prathamaṃ dvāvahaṃkārāvaṅgīkṛtyāntyalaukikau

prathamaṃ dvāvahaṃkārāvaṅgīkṛtyāntyalaukikau /
tṛtīyāhaṃkṛtistyājyā laukikī duḥkhadāyinī

anayā durahaṃkṛtyā dāmavyālakaṭāḥ kila /
tāṃ daśāṃ samanuprāptā yā kathāsvapi khedadā

śrīrāma uvāca /
tṛtīyāṃ laukikīmetāṃ tyaktvā cittādahaṃkṛtim /
kiṃbhāvaḥ puruṣo brahmanprāpnuyādātmano hitam

śrīvasiṣṭha uvāca /
eṣā tāvatparityājyā tyaktvaitāṃ duḥkhadāyinīm /
yathā yathā pumāṃstiṣṭhetparameti tathā tathā

ahaṃkāradṛśāvete pūrvokte bhāvayanyadi /
tiṣṭhedupaiti paramaṃ tatpadaṃ puruṣo'nagha

atha te api saṃtyajya sarvāhaṃkṛtivarjitaḥ /
saṃtiṣṭheta tathātyuccaiḥ padamevādhirohati

sarvadā sarvayatnena laukikī durahaṃkṛtiḥ /
paramānandabodhāya varjanīyā'nayā dhiyā

śarīrāsthāmayāpuṇyadurahaṃkāravarjanam /
atyantaparamaṃ śreya etadeva paraṃ padam

bhāvādahaṃkṛtiṃ tyaktvā sthūlāmetāṃ hi laukikīm /
tiṣṭhanvyavaharanvāpi na naraḥ prapatatyadhaḥ

saṃśāntāhaṃkṛterjantorbhogā rogā mahāmate /
na svadante sutṛptasya yathā prativiṣā rasāḥ

bhogeṣvasvadamāneṣu puṃsaḥ śreyaḥ puro gatam /
kṣīṇe'ndhakāre kiṃ nāma manaso'nyatpravartate

ahaṃkārānusaṃdhānavarjanādeva rāghava /
pauruṣeṇa prayatnācca tīryate bhavasāgaraḥ

nāhaṃ na tena mama kiṃcidapīti matvā
sarvaṃ ca me sakalamapyahameva ceti /
labdhāspadaṃ manasi saṃvidamevamīḍyāṃ
nītvā sthitiṃ paramupaiti padaṃ mahātmā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo० sthitiprakaraṇe dāmavyālakaṭopākhyāne'haṃkāravicāro nāma trayastriṃśaḥ sargaḥ