યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.33

ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વાતિશયસાફલ્યાત્સર્વં સર્વત્ર સર્વદા ।
સંભવત્યેવ તસ્માત્ત્વં શુભોદ્યોગં ન સંત્યજ

મિત્રસ્વજનબન્ધૂનાં નન્દિનાનન્દદાયિના ।
સરસીશાનમાસાદ્ય મૃત્યુરપ્યુપનિર્જિતઃ

સર્વોત્કર્ષેણ સંપન્ના દેવા અપિ વિમર્દિતાઃ ।
દાનવૈર્દાનવાર્થાઢ્યૈર્ગજૈઃ પદ્માકરા ઇવ

મરુત્તનૃપતેર્યજ્ઞે સંવર્તેન મહર્ષિણા ।
બ્રહ્મણેવાપરઃ સર્ગો ભાવિતઃ સસુરાસુરઃ

મહાતિશયયુક્તેન વિશ્વામિત્રેણ વિપ્રતા ।
ભૂયોભૂયઃ પ્રયુક્તેન દુષ્પ્રાપા તપસાર્જિતા

પિષ્ટસેકામ્બુ દુષ્પ્રાપં રસાયનવદશ્નતા ।
દુર્ભગેનેદૃશેનાપ્તઃ ક્ષીરોદ ઉપમન્યુના

ત્રૈલોક્યમલ્લાંસ્તૃણવદશ્નન્વિષ્ણ્વલજાદિકાન્ ।
ભક્ત્યાતિશયદાર્ઢ્યેન કાલઃ શ્વેતેન કાલિતઃ

પ્રણયેન યમં જિત્વા કૃત્વા વચનસંગમમ્ ।
પરલોકાદુપાનીતઃ સાવિત્ર્યા સત્યવાન્પતિઃ

ન સોઽસ્ત્યતિશયો લોકે યસ્યાસ્તિ ન ફલં સ્ફુટમ્ ।
ભવિતવ્યં વિચાર્યાન્તઃ સર્વાતિશયશાલિના

આત્મજ્ઞાનમશેષાણાં સુખદુઃખદશાદૃશામ્ ।
મૂલકાષકરં તસ્માદ્ભાવ્યં તત્રાતિશાયિના

નાશાયાપદ્ગતાર્થિન્યા દૃષ્ટ્યા દૃશ્યાદિદૃષ્ટયઃ ।
દુઃખાદૃતે નિરાબાધં સુખં કિં ચિદવાપ્યતે

અશમઃ પરમં બ્રહ્મ શમશ્ચ પરમં પદમ્ ।
યદ્યપ્યેવં તથાપ્યેનં પ્રથમં વિદ્ધિ શંકરમ્

અભિમાનં પરિત્યજ્ય શમમાશ્રિત્ય શાશ્વતમ્ ।
વિચાર્ય પ્રજ્ઞયાર્યત્વં કુર્યાત્સજ્જનસેવનમ્

ન તપાંસિ ન તીર્થાનિ ન શાસ્ત્રાણિ જયન્તિ ચ ।
સંસારસાગરોત્તારે સજ્જનાસેવનં વિના

લોભમોહરુષાં યસ્ય તનુતાનુદિનં ભવેત્ ।
યથાશાસ્ત્રં વિહરતિ સ્વસ્વકર્મસુ સજ્જનઃ

અથાત્મવિદુષાં સઙ્ગાત્તસ્ય સાધોઃ પ્રવર્તતે ।
અત્યન્તાભાવ એવાસ્ય યથા દૃશ્યસ્ય દૃશ્યતે

દૃશ્યાત્યન્તાભાવતસ્તુ પરમેવાવશિષ્યતે ।
અન્યાભાવવશાદાશુ જીવસ્તત્રૈવ લીયતે

નચોત્પન્નં નચૈવાસીદ્દૃશ્યં નચ ભવિષ્યતિ ।
વર્તમાનેઽપિ નૈવાસ્તિ પરમેવાસ્ત્યવેધિતમ્

એવં યુક્તિસહસ્રેણ દર્શિતં દૃશ્યતેઽપિ ચ ।
સર્વૈરેવાનુભૂતં ચ દર્શયિષ્યામિ ચાધુના

તથેદમમલં શાન્તં ત્રિજગત્સંવિદમ્બરમ્ ।
ઇદં તત્ત્વમતત્ત્વાદિ કુતોઽત્ર સ્યાત્કથં ચ વા

ચિચ્ચમત્કુરુતે ચારુ ચઞ્ચલાઽચઞ્ચલાત્મનિ ।
યત્તયૈવ તદેવેદં જગદિત્યવબુધ્યતે

ત્રૈલોક્યભૂયોનુભવશ્ચિદાદિત્યાંશુમણ્ડલમ્ ।
કો વા સ્વાંશુમતોર્ભેદો નિર્વિકલ્પઃસ કથ્યતામ્

સ્વાભાવતોઽસ્યાશ્ચિદૃષ્ટેર્યે ઉન્મેષનિમેષણે ।
જગદ્રૂપાનુભૂતેસ્તાવેતાવસ્તમયોદયૌ

અહમર્થોઽપરિજ્ઞાતઃ પરમાર્થામ્બરે મલમ્ ।
પરિજ્ઞાતોઽહમર્થસ્તુ પરમાત્મામ્બરં ભવેત્

અહંભાવઃ પરિજ્ઞાતો નાહંભાવો ભવત્યલમ્ ।
એકતામમ્બુનેવામ્બુ યાતિ ચિન્નભસાત્મના

અહમાદિજગદ્દૃશ્યં કિલ નાસ્ત્યેવ વસ્તુતઃ ।
અવશ્યમેવ તત્તસ્માચ્છિષ્યતેઽહંવિચારતઃ

બાધ્યતે ચામલધિયામપિશાચે પિશાચધીઃ ।
શિશૂનાં તાવદાધ્વાન્તઃકરણાનાં વિચારણા

ચિજ્જ્યોત્સ્ના યાવદેવાન્તરહંકારઘનાવૃતા ।
વિકાસયતિ નો તાવત્પરમાર્થકુમુદ્વતીમ્

પ્રમાર્જિતેઽહમિત્યસ્મિન્પદે સ્વાર્થે સ્વયં વિના ।
નરકસ્વર્ગમોક્ષાદિતૃષ્ણાયાઃ કલ્પનૈવ કા

હૃદિ યાવદહંભાવો વારિદઃ પ્રવિજૃમ્ભતે ।
તાવદ્વિકાસમાયાતિ તૃષ્ણાકુટજમઞ્જરી

આક્રમ્ય ચેતનાં નિત્યમહંકારામ્બુદે સ્થિતે ।
જાડ્યમેવ સ્થિતિં યાતિ ન પ્રકાશઃ કદાચન

અસન્નયમહંકારઃ સ્વયં મિથ્યા પ્રકલ્પિતઃ ।
દુઃખાયૈવ ન હર્ષાય બાલસંભ્રમયક્ષવત્

મુધૈવ કલ્પિતો મોહમહંભાવઃ પ્રયચ્છતિ ।
અનન્તસંસારકરં દામાદિષ્વિવ દુર્મતૌ

અયં સોઽહમિતિ સ્ફારાન્મોહાદન્યતરત્તમઃ ।
અનર્થભૂતં સંસારે ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

યત્કિંચિદિદમાયાતિ સુખદુઃખમલં ભવે ।
તદહંકારચક્રસ્ય પ્રવિકારો વિજૃમ્ભતે

અહંકારાઙ્કુરઃ કૃષ્ટો હૃદયેનાવરોપિતઃ ।
સહસ્રશાખં દુશ્છેદં તસ્ય સંસૃતિનાશનમ્

અહંભાવોઽઙ્કુરો જન્મ વૃક્ષાણામક્ષયાત્મનામ્ ।
મમેદમિતિ વિસ્તીર્ણાસ્તેષાં શાખાઃ સહસ્રશઃ

કરટાપાતવિસ્ફોટા ભાન્ત્યર્થા વાસનાદયઃ ।
વિચાર્યચારુરવવત્તરઙ્ગવરપઙ્કિવત્

અહંભાવનયા ભાતિ ત્વમહંભાવવર્જિતઃ ।
સંસારચક્રવહનમાત્મનઃ પરિરોધયા

અહંભાવતમો યાવજ્જન્મારણ્યે વિજૃમ્ભતે ।
તાવદેતા વિવલ્ગન્તિ ચિન્તામત્તાઃ પિશાચિકાઃ

અહંકારપિશાચેન ગૃહીતો યો નરાધમઃ ।
ન શાસ્ત્રાણિ ન મન્ત્રાશ્ચ તસ્યાભાવસ્ય સિદ્ધયે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કેનોપાયેન ભગવન્નહંકારો ન વર્ધતે ।
તં ત્વં કથય મે બ્રહ્મન્સંસારભયશાન્તયે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિન્માત્રદર્પણાકારે નિર્મલે સ્વાત્મનિ સ્થિતે ।
ઇતિ ભાવાનુસંધાનાદહંકારો ન વર્ધતે

મિથ્યેયમિન્દ્રજાલશ્રીઃ કિં મે સ્નેહવિરાગયોઃ ।
ઇત્યન્તરાનુસંધાનાદહંકારો ન જાયતે

નાહમાત્મનિ નો યસ્ય દૃશ્યશ્રિય ઇતિ સ્વયમ્ ।
શાન્તેન વ્યવહારેણ નાહંકારઃ પ્રવર્ધતે

અહં હિ જગદિત્યન્તર્હેયાદેયદૃશોઃ ક્ષયે ।
સમતાયાં પ્રસન્નાયાં નાહંભાવઃ પ્રવર્ધતે

અહં ચિજ્જગદિત્યન્તર્હેયાદેયદૃશોઃ ક્ષયે ।
સમતાયાં પ્રસન્નાયાં નાહંભાવઃ પ્રવર્ધતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કિમાકૃતિરહંકારઃ કથં સંત્યજ્યતે પ્રભો ।
સશરીરોઽશરીરશ્ચ ત્યક્તે તસ્મિંશ્ચ કિં ભવેત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ત્રિવિધો રાઘવાસ્તીહ ત્વહંકારો જગત્ત્રયે ।
દ્વૌ શ્રેષ્ઠાવિતરસ્ત્યાજ્યઃ શ્રૃણુ ત્વં કથયામિ તે

અહં સર્વમિદં વિશ્વં પરમાત્માહમચ્યુતઃ ।
નાન્યદસ્તીતિ પરમા વિજ્ઞેયા સા હ્યહંકૃતિઃ

મોક્ષાયૈષા ન બન્ધાય જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે ।
સર્વસ્માદ્વ્યતિરિક્તોઽહં બાલાગ્રશતકલ્પિતઃ

ઇતિ યા સંવિદેષાસૌ દ્વિતીયાહંકૃતિઃ શુભા ।
મોક્ષાયૈષા ન બન્ધાય જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે

અહંકારાભિધા યા સા કલ્પ્યતે નતુ વાસ્તવી ।
પાણિપાદાદિમાત્રોઽયમહમિત્યેષ નિશ્ચયઃ

અહંકારસ્તૃતીયોઽસૌ લૌકિકસ્તુચ્છ એવ સઃ ।
વર્જ્ય એવ દુરાત્માસૌ શત્રુરેવ પરઃ સ્મૃતઃ

અનેનાભિહતો જન્તુર્ન ભૂયઃ પરિરોહતિ ।
રિપુણાનેન બલિના વિવિધાધિપ્રદાયિના

કષ્ટીકૃતમતિર્લોકઃ સંકટેષ્વેવ મજ્જતિ ।
અનયા દુરહંકૃત્યા ભાવાત્સંસક્તયા ચિરમ્

શિષ્ટાહંકારવાઞ્જન્તુર્ભગવાન્યાતિ મુક્તતામ્ ।
લોકાહંકારવદ્દોષવપુરસ્મિન્નિરૂપણઃ

ન દેહોઽસ્મીતિ નિર્ણીય વર્જનં મહતાં મતમ્ ।
પ્રથમં દ્વાવહંકારાવઙ્ગીકૃત્યાન્ત્યલૌકિકૌ

પ્રથમં દ્વાવહંકારાવઙ્ગીકૃત્યાન્ત્યલૌકિકૌ ।
તૃતીયાહંકૃતિસ્ત્યાજ્યા લૌકિકી દુઃખદાયિની

અનયા દુરહંકૃત્યા દામવ્યાલકટાઃ કિલ ।
તાં દશાં સમનુપ્રાપ્તા યા કથાસ્વપિ ખેદદા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
તૃતીયાં લૌકિકીમેતાં ત્યક્ત્વા ચિત્તાદહંકૃતિમ્ ।
કિંભાવઃ પુરુષો બ્રહ્મન્પ્રાપ્નુયાદાત્મનો હિતમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એષા તાવત્પરિત્યાજ્યા ત્યક્ત્વૈતાં દુઃખદાયિનીમ્ ।
યથા યથા પુમાંસ્તિષ્ઠેત્પરમેતિ તથા તથા

અહંકારદૃશાવેતે પૂર્વોક્તે ભાવયન્યદિ ।
તિષ્ઠેદુપૈતિ પરમં તત્પદં પુરુષોઽનઘ

અથ તે અપિ સંત્યજ્ય સર્વાહંકૃતિવર્જિતઃ ।
સંતિષ્ઠેત તથાત્યુચ્ચૈઃ પદમેવાધિરોહતિ

સર્વદા સર્વયત્નેન લૌકિકી દુરહંકૃતિઃ ।
પરમાનન્દબોધાય વર્જનીયાઽનયા ધિયા

શરીરાસ્થામયાપુણ્યદુરહંકારવર્જનમ્ ।
અત્યન્તપરમં શ્રેય એતદેવ પરં પદમ્

ભાવાદહંકૃતિં ત્યક્ત્વા સ્થૂલામેતાં હિ લૌકિકીમ્ ।
તિષ્ઠન્વ્યવહરન્વાપિ ન નરઃ પ્રપતત્યધઃ

સંશાન્તાહંકૃતેર્જન્તોર્ભોગા રોગા મહામતે ।
ન સ્વદન્તે સુતૃપ્તસ્ય યથા પ્રતિવિષા રસાઃ

ભોગેષ્વસ્વદમાનેષુ પુંસઃ શ્રેયઃ પુરો ગતમ્ ।
ક્ષીણેઽન્ધકારે કિં નામ મનસોઽન્યત્પ્રવર્તતે

અહંકારાનુસંધાનવર્જનાદેવ રાઘવ ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નાચ્ચ તીર્યતે ભવસાગરઃ

નાહં ન તેન મમ કિંચિદપીતિ મત્વા
સર્વં ચ મે સકલમપ્યહમેવ ચેતિ ।
લબ્ધાસ્પદં મનસિ સંવિદમેવમીડ્યાં
નીત્વા સ્થિતિં પરમુપૈતિ પદં મહાત્મા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે દામવ્યાલકટોપાખ્યાનેઽહંકારવિચારો નામ ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ