Yoga Vasistha · Chapter 4.31

ekatriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
ataḥ prabodhāya tava vacmi rāma mahāmate /
dāmavyālakaṭanyāyo mā te'stviti tu līlayā

avivekānusaṃdhānāccittamāpadamīdṛśīm /
anantabhavaduḥkhāya parigṛhṇāti helayā

kva kilāmaravidhvaṃsiśambarānīkanāthatā /
kva tāpataptajambālajālajarjaramīnatā

kva dhairyamamarānīkavidrāvaṇakaraṃ mahat /
kva kirātamahīpālakṣudrakiṅkararūpatā

kva nāma nirahaṅkāracitsattvodāradhīratā /
kva mithyāvāsanāveśādahaṅkārakukalpanā

śākhāpratānagahanā saṃsāraviṣamañjarī /
ahaṅkārāṅkurā deva samudetīyamātatā

ahaṅkāramato rāma mārjayāntaḥ prayatnataḥ /
ahaṃ na kiṃcideveti bhāvayitvā sukhī bhava

ahaṅkārāmbudacchannaṃ paramārthendumaṇḍalam /
rasāyanamayaṃ śītamadṛśyatvamupāgatam

ahaṅkārapiśācārtā dāmavyālakaṭāstrayaḥ /
gatāḥ sattāmasanto'pi māyāmāhātmyadānavāḥ

kāśmīreṣu mahāraṇyasarasīvanapalvale /
adya matsyāḥ sthitā rāma śaivālalavalālasāḥ

śrīrāma uvāca /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ /
te hyasantaḥ kathaṃ sattāṃ saṃpannā iti me vada

śrīvasiṣṭha uvāca /
evametanmahābāho nāsatsaṃbhavati kvacit /
kadācitkiṃcidapyeva bṛhatsaṃpadyate tanu

kimasatsaṃsthitaṃ brūhi kiṃ tatsadvātha saṃsthitam /
samyaṅnidarśanenaiva kariṣye tava bodhanam

śrīrāma uvāca /
santa eva sthitāḥ santo brahmanvayamime kila /
dāmādayastvasanto'pi vakṣi santaḥ sthitā iti

śrīvasiṣṭha uvāca /
yathā dāmādayo rāma sthitā māyāmayā iti /
asatyā eva satyābhā mṛgatṛṣṇāmbupūravat

tathaiveme vayamapi sasurāsuradānavāḥ /
asatyā eva valgāmo yāma āyāma eva ca

alīkameva tvadbhāvo madbhāvo'līkameva ca /
anubhūto'pyasadrūpaḥ svapne svamaraṇaṃ yathā

mṛto bandhuryathā svapne'pyanubhūto'pyasanmayaḥ /
mṛto'yamiti cejjñaptirbhavedevamidaṃ jagat

eṣātimūḍhaviṣaya uktireva na rājate /
abhyāsena vinodeti nānubhūterapahnavaḥ

niścayo'ntaḥprarūḍho yaḥ saṃpanno'bhyasanaṃ vinā /
nāśamāyāti loke'sminna kadācana kasyacit

idaṃ jagadasadbrahma satyamityeva vakti yaḥ /
tamunmattamivonmatto vimūḍho'pi hasatyalam

akṣībakṣīvayoraikyaṃ kva kilehājñatajjñayoḥ /
andhaprakāśayorbodhe syācchāyātapayoriva

yatnenāpyanubhūto'rthaḥ satye kartumapahnavam /
ajño'ntaśca na śakroti śavamākramaṇaṃ yathā

brahma sarvaṃ jagaditi vaktuṃ nājñasya yujyate /
tapovidyānanubhave sa tadevānubhūtavān

abuddhaviṣaye hyeṣā rāma vākpravirājate /
buddhasyāsmīti rūpeṇa kila nāstyeva kiṃcana

brahmevedaṃ paraṃ śāntamityevānubhavansudhīḥ /
apahnavaḥ svānubhūteḥ kartuṃ tasya kva yujyate/

parasmādvyatirekeṇa nāhamātmani kiṃcana /
hemanīvormikāditvaṃ na mayyasti viśiṣṭatā

bhūtatā vyatirekeṇa mūḍhe nātmani kiṃcana /
ūrmyādibuddhau hemeva jñe nāsti paramārthatā

mithyāhaṃtāmayo mūḍhaḥ satyaikātmamayaḥ sudhīḥ /
yujyate na kvacinnāma svabhāvāpahnavo'nayoḥ

yo yanmayastasya tasminyujyate'pahnavaḥ katham /
puruṣasya ghaṭo'smīti vākyamunmattameva hi

tasmānneme vayaṃ satyā naca dāmādayaḥ kvacit /
asatyāste vayaṃ ceme nāsti naḥ khalu saṃbhavaḥ

satyaṃ saṃvedanaṃ śuddhaṃ bodhākāśaṃ nirañjanam /
satyaṃ sarvagataṃ śāntamastyanastamayodayam

sarvaṃ śāntaṃ ca niḥśūnyaṃ na kiṃcidiva saṃsthitam /
tatra vyomni vibhāntīmā nijā bhāso'ṅga sṛṣṭayaḥ

yathā taimirikākṣasya sahajā eva dṛṣṭayaḥ /
keśoṇḍrakādivadbhānti tathemāstatra dṛṣṭayaḥ

sa ātmānaṃ yathā vetti tathānubhavati kṣaṇāt /
cidākāśastato'satyamapi satyaṃ tadīkṣaṇāt

na satyamasti nāsatyamiti tasmājjagattraye /
yadyathā vetti cidrūpaṃ tattathodetyasaṃśayam

yathā dāmādayastadvadevamabhyuditā vayam /
satyāsatyāḥ kimatrāṅga tānpratyapi vikalpanā

asyānantasya cidvyomnaḥ sarvagasya nirākṛteḥ /
cidudeti yathā yāntastathā sā tatra bhātyalam

yatra dāmādirūpeṇa saṃvitprakacitā svayam /
tathā sā tatra saṃpannā tathākārānubhūtitaḥ

asmadādisvarūpeṇa saṃvidyatroditā svayam /
tathāsau tatra saṃpannā tathākārānubhūtitaḥ

svasvapnapratibhāsasya jagadityabhidhā kṛtā /
cidvyomno vyomavapuṣastāpasyeva mṛgāmbutā

yatra prabuddhaṃ cidvyoma tatra dṛśyābhidhā kṛtā /
yatra suptaṃ tu tenaiva tatra mokṣābhidhā kṛtā

naca tatkvacidāsuptaṃ na prabuddhaṃ kadācana /
cidvyoma kevalaṃ dṛśyaṃ jagadityavagamyatām

nirvāṇameva sargaśrīḥ sargaśrīreva nirvṛtiḥ /
nānayoḥ śabdayorarthabhedaḥ paryāyayoriva

paramārtho jagaditi rūpaṃ vetti svayaṃ svakam /
yathā taimirikaṃ cakṣuḥ keśoṇḍrakamivekṣate

na tatkeśoṇḍṛkaṃ kiṃcitsā hi dṛṣṭistathā sthitā /
nedaṃ dṛśyamidaṃ kiṃciditthaṃ cidvyoma saṃsthitam

sarvatra sarvamidamasti yathānubhūtaṃ
no kiṃcana kvacidihāsti na cānubhūtam /
śāntaṃ sadekamidamātatamitthamāste
saṃtyaktaśokabhayamedamatastvamāssva

śilodarākāraghanaṃ praśāntaṃ
mahācite rūpamidaṃ svamaccham /
naivāsti nāstīti dṛśau kvacittu
yaccāsti tatsādhu tadeva bhāti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe sadasannirākaraṇaṃ nāmaikatriṃśaḥ sargaḥ