યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.31

એકત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અતઃ પ્રબોધાય તવ વચ્મિ રામ મહામતે ।
દામવ્યાલકટન્યાયો મા તેઽસ્ત્વિતિ તુ લીલયા

અવિવેકાનુસંધાનાચ્ચિત્તમાપદમીદૃશીમ્ ।
અનન્તભવદુઃખાય પરિગૃહ્ણાતિ હેલયા

ક્વ કિલામરવિધ્વંસિશમ્બરાનીકનાથતા ।
ક્વ તાપતપ્તજમ્બાલજાલજર્જરમીનતા

ક્વ ધૈર્યમમરાનીકવિદ્રાવણકરં મહત્ ।
ક્વ કિરાતમહીપાલક્ષુદ્રકિઙ્કરરૂપતા

ક્વ નામ નિરહઙ્કારચિત્સત્ત્વોદારધીરતા ।
ક્વ મિથ્યાવાસનાવેશાદહઙ્કારકુકલ્પના

શાખાપ્રતાનગહના સંસારવિષમઞ્જરી ।
અહઙ્કારાઙ્કુરા દેવ સમુદેતીયમાતતા

અહઙ્કારમતો રામ માર્જયાન્તઃ પ્રયત્નતઃ ।
અહં ન કિંચિદેવેતિ ભાવયિત્વા સુખી ભવ

અહઙ્કારામ્બુદચ્છન્નં પરમાર્થેન્દુમણ્ડલમ્ ।
રસાયનમયં શીતમદૃશ્યત્વમુપાગતમ્

અહઙ્કારપિશાચાર્તા દામવ્યાલકટાસ્ત્રયઃ ।
ગતાઃ સત્તામસન્તોઽપિ માયામાહાત્મ્યદાનવાઃ

કાશ્મીરેષુ મહારણ્યસરસીવનપલ્વલે ।
અદ્ય મત્સ્યાઃ સ્થિતા રામ શૈવાલલવલાલસાઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
તે હ્યસન્તઃ કથં સત્તાં સંપન્ના ઇતિ મે વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમેતન્મહાબાહો નાસત્સંભવતિ ક્વચિત્ ।
કદાચિત્કિંચિદપ્યેવ બૃહત્સંપદ્યતે તનુ

કિમસત્સંસ્થિતં બ્રૂહિ કિં તત્સદ્વાથ સંસ્થિતમ્ ।
સમ્યઙ્નિદર્શનેનૈવ કરિષ્યે તવ બોધનમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સન્ત એવ સ્થિતાઃ સન્તો બ્રહ્મન્વયમિમે કિલ ।
દામાદયસ્ત્વસન્તોઽપિ વક્ષિ સન્તઃ સ્થિતા ઇતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથા દામાદયો રામ સ્થિતા માયામયા ઇતિ ।
અસત્યા એવ સત્યાભા મૃગતૃષ્ણામ્બુપૂરવત્

તથૈવેમે વયમપિ સસુરાસુરદાનવાઃ ।
અસત્યા એવ વલ્ગામો યામ આયામ એવ ચ

અલીકમેવ ત્વદ્ભાવો મદ્ભાવોઽલીકમેવ ચ ।
અનુભૂતોઽપ્યસદ્રૂપઃ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા

મૃતો બન્ધુર્યથા સ્વપ્નેઽપ્યનુભૂતોઽપ્યસન્મયઃ ।
મૃતોઽયમિતિ ચેજ્જ્ઞપ્તિર્ભવેદેવમિદં જગત્

એષાતિમૂઢવિષય ઉક્તિરેવ ન રાજતે ।
અભ્યાસેન વિનોદેતિ નાનુભૂતેરપહ્નવઃ

નિશ્ચયોઽન્તઃપ્રરૂઢો યઃ સંપન્નોઽભ્યસનં વિના ।
નાશમાયાતિ લોકેઽસ્મિન્ન કદાચન કસ્યચિત્

ઇદં જગદસદ્બ્રહ્મ સત્યમિત્યેવ વક્તિ યઃ ।
તમુન્મત્તમિવોન્મત્તો વિમૂઢોઽપિ હસત્યલમ્

અક્ષીબક્ષીવયોરૈક્યં ક્વ કિલેહાજ્ઞતજ્જ્ઞયોઃ ।
અન્ધપ્રકાશયોર્બોધે સ્યાચ્છાયાતપયોરિવ

યત્નેનાપ્યનુભૂતોઽર્થઃ સત્યે કર્તુમપહ્નવમ્ ।
અજ્ઞોઽન્તશ્ચ ન શક્રોતિ શવમાક્રમણં યથા

બ્રહ્મ સર્વં જગદિતિ વક્તું નાજ્ઞસ્ય યુજ્યતે ।
તપોવિદ્યાનનુભવે સ તદેવાનુભૂતવાન્

અબુદ્ધવિષયે હ્યેષા રામ વાક્પ્રવિરાજતે ।
બુદ્ધસ્યાસ્મીતિ રૂપેણ કિલ નાસ્ત્યેવ કિંચન

બ્રહ્મેવેદં પરં શાન્તમિત્યેવાનુભવન્સુધીઃ ।
અપહ્નવઃ સ્વાનુભૂતેઃ કર્તું તસ્ય ક્વ યુજ્યતે।

પરસ્માદ્વ્યતિરેકેણ નાહમાત્મનિ કિંચન ।
હેમનીવોર્મિકાદિત્વં ન મય્યસ્તિ વિશિષ્ટતા

ભૂતતા વ્યતિરેકેણ મૂઢે નાત્મનિ કિંચન ।
ઊર્મ્યાદિબુદ્ધૌ હેમેવ જ્ઞે નાસ્તિ પરમાર્થતા

મિથ્યાહંતામયો મૂઢઃ સત્યૈકાત્મમયઃ સુધીઃ ।
યુજ્યતે ન ક્વચિન્નામ સ્વભાવાપહ્નવોઽનયોઃ

યો યન્મયસ્તસ્ય તસ્મિન્યુજ્યતેઽપહ્નવઃ કથમ્ ।
પુરુષસ્ય ઘટોઽસ્મીતિ વાક્યમુન્મત્તમેવ હિ

તસ્માન્નેમે વયં સત્યા નચ દામાદયઃ ક્વચિત્ ।
અસત્યાસ્તે વયં ચેમે નાસ્તિ નઃ ખલુ સંભવઃ

સત્યં સંવેદનં શુદ્ધં બોધાકાશં નિરઞ્જનમ્ ।
સત્યં સર્વગતં શાન્તમસ્ત્યનસ્તમયોદયમ્

સર્વં શાન્તં ચ નિઃશૂન્યં ન કિંચિદિવ સંસ્થિતમ્ ।
તત્ર વ્યોમ્નિ વિભાન્તીમા નિજા ભાસોઽઙ્ગ સૃષ્ટયઃ

યથા તૈમિરિકાક્ષસ્ય સહજા એવ દૃષ્ટયઃ ।
કેશોણ્ડ્રકાદિવદ્ભાન્તિ તથેમાસ્તત્ર દૃષ્ટયઃ

સ આત્માનં યથા વેત્તિ તથાનુભવતિ ક્ષણાત્ ।
ચિદાકાશસ્તતોઽસત્યમપિ સત્યં તદીક્ષણાત્

ન સત્યમસ્તિ નાસત્યમિતિ તસ્માજ્જગત્ત્રયે ।
યદ્યથા વેત્તિ ચિદ્રૂપં તત્તથોદેત્યસંશયમ્

યથા દામાદયસ્તદ્વદેવમભ્યુદિતા વયમ્ ।
સત્યાસત્યાઃ કિમત્રાઙ્ગ તાન્પ્રત્યપિ વિકલ્પના

અસ્યાનન્તસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નઃ સર્વગસ્ય નિરાકૃતેઃ ।
ચિદુદેતિ યથા યાન્તસ્તથા સા તત્ર ભાત્યલમ્

યત્ર દામાદિરૂપેણ સંવિત્પ્રકચિતા સ્વયમ્ ।
તથા સા તત્ર સંપન્ના તથાકારાનુભૂતિતઃ

અસ્મદાદિસ્વરૂપેણ સંવિદ્યત્રોદિતા સ્વયમ્ ।
તથાસૌ તત્ર સંપન્ના તથાકારાનુભૂતિતઃ

સ્વસ્વપ્નપ્રતિભાસસ્ય જગદિત્યભિધા કૃતા ।
ચિદ્વ્યોમ્નો વ્યોમવપુષસ્તાપસ્યેવ મૃગામ્બુતા

યત્ર પ્રબુદ્ધં ચિદ્વ્યોમ તત્ર દૃશ્યાભિધા કૃતા ।
યત્ર સુપ્તં તુ તેનૈવ તત્ર મોક્ષાભિધા કૃતા

નચ તત્ક્વચિદાસુપ્તં ન પ્રબુદ્ધં કદાચન ।
ચિદ્વ્યોમ કેવલં દૃશ્યં જગદિત્યવગમ્યતામ્

નિર્વાણમેવ સર્ગશ્રીઃ સર્ગશ્રીરેવ નિર્વૃતિઃ ।
નાનયોઃ શબ્દયોરર્થભેદઃ પર્યાયયોરિવ

પરમાર્થો જગદિતિ રૂપં વેત્તિ સ્વયં સ્વકમ્ ।
યથા તૈમિરિકં ચક્ષુઃ કેશોણ્ડ્રકમિવેક્ષતે

ન તત્કેશોણ્ડૃકં કિંચિત્સા હિ દૃષ્ટિસ્તથા સ્થિતા ।
નેદં દૃશ્યમિદં કિંચિદિત્થં ચિદ્વ્યોમ સંસ્થિતમ્

સર્વત્ર સર્વમિદમસ્તિ યથાનુભૂતં
નો કિંચન ક્વચિદિહાસ્તિ ન ચાનુભૂતમ્ ।
શાન્તં સદેકમિદમાતતમિત્થમાસ્તે
સંત્યક્તશોકભયમેદમતસ્ત્વમાસ્સ્વ

શિલોદરાકારઘનં પ્રશાન્તં
મહાચિતે રૂપમિદં સ્વમચ્છમ્ ।
નૈવાસ્તિ નાસ્તીતિ દૃશૌ ક્વચિત્તુ
યચ્ચાસ્તિ તત્સાધુ તદેવ ભાતિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ સ્થિતિપ્રકરણે સદસન્નિરાકરણં નામૈકત્રિંશઃ સર્ગઃ