Yoga Vasistha · Chapter 4.3

tṛtīyaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
mahākalpāntasargādau prathamo'sau prajāpatiḥ /
smṛtyātmā jāyate manye smṛtyātmaiva tato jagat

śrīvasiṣṭha uvāca /
mahāpralayasargādāvevametadraghūdvaha /
smṛtyātmaiva bhavatyādau prathamo'sau prajāpatiḥ

tatsaṃkalpātmakajagatsmṛtyātmaivamidaṃ tataḥ /
bhāti saṃkalpanagaraṃ sthitaṃ pūrvaṃ prajāpateḥ

smṛtirna saṃbhavatyeva sargādau paramātmanaḥ /
janmābhāvātkathaṃ kutra nabhasīva mahādrumaḥ

śrīrāma uvāca /
na saṃbhavati kiṃ brahmansargādau prāktanī smṛtiḥ /
mahāpralayasaṃmohairnaśyati prāksmṛtiḥ katham

śrīvasiṣṭha uvāca /
ye mahāpralaye prājñāḥ sarve brahmādayaḥ purā /
kila nirvāṇamāyātāste'vaśyaṃ brahmatāṃ gatāḥ

prāktanaḥ kaḥ smṛteḥ kartā tasmātkathaya suvrata /
smṛtirnirmūlatāṃ yātā smarturmuktatayā yataḥ

ataḥ smarturabhāvena smṛtirvodeti kiṃ katham /
avaśyaṃ hi mahākalpe sarve mokṣaikabhāginaḥ

nānubhūte'nubhūte ca svataścidvyomni yā smṛtiḥ /
sā jagadbhūriti prauḍhā dṛśyā sāstyeva citprabhā

bhāti saṃvitprabhaiveyamanādyantāvabhāsinī /
yattadetajjagaditi svayaṃbhūriti ca sthitam

anādikālasaṃsiddhaṃ yadbhānaṃ brahmaṇo nijam /
sa ātivāhiko deho virājo jagadākṛtiḥ

paramāṇāvidaṃ bhāti trijagatsavanābhrakham /
deśakālakriyādravyadinarātrikramānvitam

paramāṇuḥ pravitatastasyāste tādṛgeva ca /
bhāti bhāsuratākāri tādṛggirikulaṃ punaḥ

tatrāpi tādṛgākārameva pratyanusaṃtatam /
dṛśyamābhāti bhārūpametadaṅga na vāstavam

ityastyanto naṃ saddṛṣṭerasaddṛṣṭeśca vā kvacit /
asyāstvabhyuditaṃ buddhaṃ nābuddhaṃ prati vānagha

buddhaṃ pratīdaṃ brahmaiva kevalaṃ śāntamavyayam /
abuddhaṃ prati buddhyaitadbhāsuraṃ bhuvanānvitam

yathedaṃ bhāsuraṃ bhāti jagadaṇḍakajṛmbhitam /
yathā koṭisahasrāṇi bhāntyanyānyapyaṇāvaṇau

yathā stambhe putrikāntastasyāḥ svāṅgeṣu putrikā /
tasyāśca putrikāstyaṅge tathā trailokyaputrikā

nābhinnā nāpi saṃkhyeyā yathādrau paramāṇukāḥ /
tathā brahma bṛhanmerau trailokyaparamāṇavaḥ

sūryādyaṃśuṣu saṃkhyātuṃ śakyante laghavo'ṇavaḥ /
utpadyante cidāditye trailokyaparamāṇavaḥ

yathāṇavo vahantyarkadīptiṣvapsu rajaḥsu ca /
tathā vahanti cidvyomni trailokyaparamāṇavaḥ

śūnyānubhavamātrātma bhūtākāśamidaṃ yathā /
sargānubhavamātrātma cidākāśamidaṃ tathā

sargastu sargaśabdārthatayā buddho nayatyadhaḥ /
sa brahmaśabdārthatayā buddhaḥ śreyo bhavatyalam

vijñānātmā śāsitā viśvabījaṃ
brahmaivālaṃ svaṃ cidākāśamātram /
yasmājjātaṃ yattadeveti vidyā-
dvedyaṃ svāntarbodhasaṃbodhamātram

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० sthitiprakaraṇe jagadānantyavarṇanaṃ nāma tṛtīyaḥ sargaḥ