યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.3

તૃતીયઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મહાકલ્પાન્તસર્ગાદૌ પ્રથમોઽસૌ પ્રજાપતિઃ ।
સ્મૃત્યાત્મા જાયતે મન્યે સ્મૃત્યાત્મૈવ તતો જગત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મહાપ્રલયસર્ગાદાવેવમેતદ્રઘૂદ્વહ ।
સ્મૃત્યાત્મૈવ ભવત્યાદૌ પ્રથમોઽસૌ પ્રજાપતિઃ

તત્સંકલ્પાત્મકજગત્સ્મૃત્યાત્મૈવમિદં તતઃ ।
ભાતિ સંકલ્પનગરં સ્થિતં પૂર્વં પ્રજાપતેઃ

સ્મૃતિર્ન સંભવત્યેવ સર્ગાદૌ પરમાત્મનઃ ।
જન્માભાવાત્કથં કુત્ર નભસીવ મહાદ્રુમઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ન સંભવતિ કિં બ્રહ્મન્સર્ગાદૌ પ્રાક્તની સ્મૃતિઃ ।
મહાપ્રલયસંમોહૈર્નશ્યતિ પ્રાક્સ્મૃતિઃ કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યે મહાપ્રલયે પ્રાજ્ઞાઃ સર્વે બ્રહ્માદયઃ પુરા ।
કિલ નિર્વાણમાયાતાસ્તેઽવશ્યં બ્રહ્મતાં ગતાઃ

પ્રાક્તનઃ કઃ સ્મૃતેઃ કર્તા તસ્માત્કથય સુવ્રત ।
સ્મૃતિર્નિર્મૂલતાં યાતા સ્મર્તુર્મુક્તતયા યતઃ

અતઃ સ્મર્તુરભાવેન સ્મૃતિર્વોદેતિ કિં કથમ્ ।
અવશ્યં હિ મહાકલ્પે સર્વે મોક્ષૈકભાગિનઃ

નાનુભૂતેઽનુભૂતે ચ સ્વતશ્ચિદ્વ્યોમ્નિ યા સ્મૃતિઃ ।
સા જગદ્ભૂરિતિ પ્રૌઢા દૃશ્યા સાસ્ત્યેવ ચિત્પ્રભા

ભાતિ સંવિત્પ્રભૈવેયમનાદ્યન્તાવભાસિની ।
યત્તદેતજ્જગદિતિ સ્વયંભૂરિતિ ચ સ્થિતમ્

અનાદિકાલસંસિદ્ધં યદ્ભાનં બ્રહ્મણો નિજમ્ ।
સ આતિવાહિકો દેહો વિરાજો જગદાકૃતિઃ

પરમાણાવિદં ભાતિ ત્રિજગત્સવનાભ્રખમ્ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યદિનરાત્રિક્રમાન્વિતમ્

પરમાણુઃ પ્રવિતતસ્તસ્યાસ્તે તાદૃગેવ ચ ।
ભાતિ ભાસુરતાકારિ તાદૃગ્ગિરિકુલં પુનઃ

તત્રાપિ તાદૃગાકારમેવ પ્રત્યનુસંતતમ્ ।
દૃશ્યમાભાતિ ભારૂપમેતદઙ્ગ ન વાસ્તવમ્

ઇત્યસ્ત્યન્તો નં સદ્દૃષ્ટેરસદ્દૃષ્ટેશ્ચ વા ક્વચિત્ ।
અસ્યાસ્ત્વભ્યુદિતં બુદ્ધં નાબુદ્ધં પ્રતિ વાનઘ

બુદ્ધં પ્રતીદં બ્રહ્મૈવ કેવલં શાન્તમવ્યયમ્ ।
અબુદ્ધં પ્રતિ બુદ્ધ્યૈતદ્ભાસુરં ભુવનાન્વિતમ્

યથેદં ભાસુરં ભાતિ જગદણ્ડકજૃમ્ભિતમ્ ।
યથા કોટિસહસ્રાણિ ભાન્ત્યન્યાન્યપ્યણાવણૌ

યથા સ્તમ્ભે પુત્રિકાન્તસ્તસ્યાઃ સ્વાઙ્ગેષુ પુત્રિકા ।
તસ્યાશ્ચ પુત્રિકાસ્ત્યઙ્ગે તથા ત્રૈલોક્યપુત્રિકા

નાભિન્ના નાપિ સંખ્યેયા યથાદ્રૌ પરમાણુકાઃ ।
તથા બ્રહ્મ બૃહન્મેરૌ ત્રૈલોક્યપરમાણવઃ

સૂર્યાદ્યંશુષુ સંખ્યાતું શક્યન્તે લઘવોઽણવઃ ।
ઉત્પદ્યન્તે ચિદાદિત્યે ત્રૈલોક્યપરમાણવઃ

યથાણવો વહન્ત્યર્કદીપ્તિષ્વપ્સુ રજઃસુ ચ ।
તથા વહન્તિ ચિદ્વ્યોમ્નિ ત્રૈલોક્યપરમાણવઃ

શૂન્યાનુભવમાત્રાત્મ ભૂતાકાશમિદં યથા ।
સર્ગાનુભવમાત્રાત્મ ચિદાકાશમિદં તથા

સર્ગસ્તુ સર્ગશબ્દાર્થતયા બુદ્ધો નયત્યધઃ ।
સ બ્રહ્મશબ્દાર્થતયા બુદ્ધઃ શ્રેયો ભવત્યલમ્

વિજ્ઞાનાત્મા શાસિતા વિશ્વબીજં
બ્રહ્મૈવાલં સ્વં ચિદાકાશમાત્રમ્ ।
યસ્માજ્જાતં યત્તદેવેતિ વિદ્યા-
દ્વેદ્યં સ્વાન્તર્બોધસંબોધમાત્રમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે જગદાનન્ત્યવર્ણનં નામ તૃતીયઃ સર્ગઃ