Yoga Vasistha · Chapter 4.22

dvāviṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
jantoḥ kṛtavicārasya vigaladvṛtticetasaḥ /
mananaṃ tyajato jñātvā kiṃcitpariṇatātmanaḥ

dṛśyaṃ saṃtyajato heyamupādeyamupeyuṣaḥ /
draṣṭāraṃ paśyato dṛśyamadraṣṭāramapaśyataḥ

jāgartavye pare tattve jāgarūkasya jīvataḥ /
suptasya ghanasaṃmohamaye saṃsāravartmani

paryantātyantavairāgyātsaraseṣvaraseṣvapi /
bhogeṣvābhogaramyeṣu viraktasya nirāśiṣaḥ

vrajatyātmāmbhasaikatvaṃ jīrṇaṃjāḍye nabhasyalam /
galatyapagatāsaṅge himāpūra ivātape

taraṅgitāsu kallolajalalolāntarāsu ca /
śāmyantīṣvatha tṛṣṇāsu nadīṣviva ghanātyaye

saṃsāravāsanājāle khagajāla ivākhunā /
troṭite hṛdayagranthau ślathe vairāgyaraṃhasā

kātakaṃ phalamāsādya yathā vāri prasīdati /
tathā vijñānavaśataḥ svabhāvaḥ saṃprasīdati

nīrāgaṃ nirupāsaṅgaṃ nirdvandvaṃ nirupāśrayam /
viniryāti mano mohādvihagaḥ pañjarādiva

śānte saṃdehadaurātmye gatakautukavibhramam /
paripūrṇāntaraṃ cetaḥ pūrṇenduriva rājate

janitottamasaundaryā dūrādastamayonnatā /
samatodeti sarvatra śānte vāta ivārṇave

andhakāramayī mūkā jāḍyajarjaritāntarā /
tanutvameti saṃsāravāsanevodaye kṣapā

dṛṣṭacidbhāskarā prajñāpadminī puṇyapallavā /
vikasatyamalodyotā prātardyauriva rūpiṇī

prajñā hṛdayahāriṇyo bhuvanāhlādanakṣamāḥ /
sattvalabdhāḥ pravardhante sakalendorivāṃśavaḥ

bahunātra kimuktena jñātajñeyo mahāmatiḥ /
nodeti naiva yātyastamabhūtākāśakośavat

vicāraṇā parijñātasvabhāvasyoditātmanaḥ /
anukampyā bhavantīha brahmaviṣṇvindraśaṃkarāḥ

prakaṭākāramapyantarnirahaṃkāracetasam /
nāpnuvanti vikalpāstaṃ mṛgatṛṣṇāmivaiṇakāḥ

taraṅgavadime lokāḥ prayāntyāyānti cetasaḥ /
kroḍīkurvanti cājñaṃ te na jñaṃ maraṇajanmanī

āvirbhāvatirobhāvau saṃsāro netarakramaḥ /
iti tābhyāṃ samāloko ramate sa nibadhyate

na jāyate na mriyate kumbhe kumbhanabho yathā /
bhūṣite dūṣite vāpi dehe tadvadihātmavān

viveka udite śīte mithyā bhramamarūditā /
kṣīyate vāsanā sāgre mṛgatṛṣṇā marāviva

ko'haṃ kathamidaṃ ceti yāvanna pravicāritam /
saṃsārāḍambaraṃ tāvadandhakāropamaṃ sthitam

mithyābhramabharodbhūtaṃ śarīraṃ padamāpadām /
ātmabhāvanayā nedaṃ yaḥ paśyati sa paśyati

deśakālavaśotthāni na mameti gatabhramam /
śarīre sukhaduḥkhāni yaḥ paśyati sa paśyati

apāraparyantanabho dikkālādikriyānvitam /
ahameveti sarvatra yaḥ paśyati sa paśyati

vālāgralakṣabhāgāttu koṭiśaḥ parikalpitāt /
ahaṃ sūkṣma iti vyāpī yaḥ paśyati sa paśyati

ātmānamitaraccaiva dṛṣṭyā nityāvibhinnayā /
sarvaṃ cijjyotireveti yaḥ paśyati sa paśyati

sarvaśaktiranantātmā sarvabhāvāntarasthitaḥ /
advitīyaścidityantaryaḥ paśyati sa paśyati

ādhivyādhibhayodvigno jarāmaraṇajanmavān /
deho'hamiti yaḥ prājño na paśyati sa paśyati

tiryagūrdhvamadhastācca vyāpako mahimā mama /
dvitīyo na mamāstīti yaḥ paśyati sa paśyati

mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva /
cittaṃ tu nāhameveti yaḥ paśyati sa paśyati

nāhaṃ na cānyadastīti brahmaivāsti nirāmayam /
itthaṃ sadasatormadhye yaḥ paśyati sa paśyati

yannāma kiṃcittrailokyaṃ sa evāvayavo mama /
taraṅgo'bdhāvivetyantaryaḥ paśyati sa paśyati

śocyā pālyā mayaiveyaṃ svaseyaṃ me kanīyasī /
trilokī pelavetyuccairyaḥ paśyati sa paśyati

ātmatāparate tvattāmatte yasya mahātmanaḥ /
bhavāduparate nūnaṃ sa paśyati sulocanaḥ

cetyānupātarahitaṃ cidbhairavamayaṃ vapuḥ /
āpūritajagajjālaṃ yaḥ paśyati sa paśyati

sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo bhāvo vivekakalanāśca yāḥ /
ahameveti vā nūnaṃ paśyannapi na hīyate

svātmasattāparāpūrṇe jagatyaṃśena vartinā /
kiṃ me heyaṃ kimādeyamiti paśyansuddaṅgaraḥ

apratarkyamanābhāsaṃ sanmātramidamityalam /
heyopādeyakalanā yasya kṣīṇā sa vai pumān

ya ākāśavadekātmā sarvabhāvagato'pi san /
na bhāvarañjanāmeti sa mahātmā maheśvaraḥ

tamaḥprakāśakalanāmuktaḥ kālātmatāṃ gataḥ /
yaḥ saumyaḥ susamaḥ svasthastaṃ naumi padamāgatam

yasyodayāstamayasaṃkalanākalāsu
citrāsu cāruvibhavāsu jagadgatāsu /
vṛttiḥ sadaiva sakalaikamateranantā
tasmai namaḥ paramabodhavate śivāya

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo० sthitiprakaraṇe anuttamapadaviśrāntivarṇanaṃ nāma dvāviṃśaḥ sargaḥ