Yoga Vasistha · Chapter 4.21
ekaviṃśaḥ sargaḥ
śrīrāma uvāca /
bhagavansarvadharmajña saṃśayo yo mahānayam /
hṛdi vyāvartate lolaḥ kallola iva sāgare
dikkālādyanavacchinne tate nitye nirāmaye /
mlānā saṃvinmanonāmnī kutaḥ keyamupasthitā
yasmādanyanna nāmāsti na bhūtaṃ na bhaviṣyati /
kutaḥ kīdṛkkathaṃ tatra kalaṅkastasya vidyate
śrīvasiṣṭha uvāca /
sādhu rāma tvayā proktaṃ jātā te mokṣabhāginī /
matiruttamaniṣyandā nandanasyeva mañjarī
pūrvāparavicārārthatatpareyaṃ matistava /
saṃprāpsyasi padaṃ proccairyatprāptaṃ śaṃkarādibhiḥ
praśnasyāsya tu he rāma na kālastava saṃprati /
siddhāntaḥ kathyate yatra tatrāyaṃ praśna ucyate
siddhāntakāle bhavatā praṣṭavyo'hamidaṃ param /
karāmalakavattena siddhāntaste bhaviṣyati
siddhāntakāle praśnoktireṣā tava virājate /
prāvṛṣīva hi kekoktiryuktā śaradi haṃsagīḥ
sahajo nīlimā vyomni śobhate prāvṛṣaḥ kṣaye /
prāvṛṣi tvatanūdagrapayodapaṭalotthitaḥ
ayaṃ prakṛta ārabdho manonirṇaya uttamaḥ /
yadvaśājjanatājanma tadākarṇaya suvrata
evaṃ prakṛtirūpeyaṃ manomananadharmiṇī /
karmeti rāma nirṇītaṃ sarvaireva mumukṣubhiḥ
śṛṇu darśanabhedena tannāmābhimatākṛtim /
vāgmināṃ vadatāṃ yātaṃ citrābhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ
yaṃ yaṃ bhāvamupādatte mano mananacañcalam /
tattāmeti ghanāmodamantaḥsthaḥ pavano yathā
tatastameva nirṇīya tameva ca vikalpayan /
antaḥsthayā rañjanayā rañjayansvāmahaṃkṛtim
tanniścayamupādāya tatraiva rasamṛcchati /
yanmayatvaṃ śarīre tu tato buddhīndriyeṣu ca
yanmayaṃ hi mano rāma dehastadanu tadvaśaḥ /
tattāmāyāti gandhāntaḥ pavano gandhatāmiva
buddhīndriyeṣu valgatsu karmendriyagaṇastataḥ /
sphurati svata evorvī rajolola ivānile
karmendriyagaṇe kṣubdhe svaśaktiṃ praṇayatyalam /
karma niṣpadyate sphāraṃ pāṃsujālamivānile
evaṃ hi manasaḥ karma karmabījaṃ manaḥ smṛtam /
abhinnaiva tayoḥ sattā yathā kusumagandhayoḥ
yādṛśaṃ bhāvamādatte dṛḍhābhyāsavaśānmanaḥ /
tathā spandākhyakarmākhyaprathāśākhā vimuñcati
tathā kriyāṃ tatphalatāṃ niṣpādayati cādarāt /
tatastameva cāsvādamanubhūyāśu badhyate
yaṃ yaṃ bhāvamupādatte taṃ taṃ vastviti vindati /
tattacchreyo'nyannāstīti niścayo'sya ca jāyate
dharmārthakāmamokṣārthaṃ prayatante sadaiva hi /
manāṃsi dṛḍhabhinnāni pratipattyā svayaiva ca
mano vai kāpilānāṃ tu pratipattinijāmalam /
urarīkṛtya nirṇīya kalpitāḥ śāstradṛṣṭayaḥ
mokṣe tu nānyathā prāptiriti bhāvitacetasaḥ /
svāṃ dṛṣṭiṃ pratibimbanti sthitāḥ svaniyamabhramaiḥ
vedāntavādino buddhyā brahmedamiti rūḍhayā /
muktiḥ śamadamopetā nirṇīya parikalpitā
muktau tu nānyathā prāptiriti bhāvitacetasaḥ /
svāṃ dṛṣṭiṃ pravivṛṇvanti svaireva niyamabhramaiḥ
vijñānavādino buddhyā sphuratsvabhramapūrayā /
muktiḥ śamadamopetā nirṇīya parikalpitā
muktau tu nānyathā prāptiriti bhāvitacetasaḥ /
svāṃ dṛṣṭiṃ pravivṛṇvanti svaireva niyamabhramaiḥ
ārhatādibhiranyaiśca svayābhimatayecchayā /
citrāścitrasamācāraiḥ kalpitāḥ śāstradṛṣṭayaḥ
nirnimittotthasaumyāmbubudbudaughairivotthitaiḥ /
svaniścitairiti prauḍhā nānākārā hi rītayaḥ
sarvāsāmeva caitāsāṃ rītīnāmevamākaraḥ /
mano nāma mahābāho maṇīnāmiva sāgaraḥ
na nimbekṣū kaṭusvādū śītoṣṇau nendupāvakau /
yadyathā paramābhyastamupalabdhaṃ tathaiva tat
yastvakṛtrima ānandastadarthaṃ prayatairnaraiḥ /
manastanmayatāṃ neyaṃ yenāsau samavāpyate
dṛśyaṃ saṃpariḍimbhaṃ svaṃ tucchaṃ pariharanmanaḥ /
tajjābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāṃ nāvaśyaṃ parikṛṣyate
apavitramasadrūpaṃ mohanaṃ bhayakāraṇam /
dṛśyamābhāsamābhogi bandhamābhāvayānagha
māyaiṣā sā hyavidyaiṣā bhāvanaiṣā bhayāvahā / /
saṃvidastanmayatvaṃ yattatkarmeti vidurbudhāḥ
dṛṣṭvā dṛśyaikatānatvaṃ viddhi tvaṃ mohanaṃ manaḥ /
pramārjayeva tanmithyā mahāmalinakardamam
dṛśyatanmayatā yaiṣā svabhāvasthānubhūyate /
saṃsāramadirā seyamavidyetyucyate budhaiḥ
anayopahato lokaḥ kalyāṇaṃ nādhigacchati /
bhāsvaraṃ tāpanālokaṃ paṭalāndhekṣaṇo yathā
svayamutpadyate sā ca saṃkalpādvyomavṛkṣavat /
asaṃkalpanamātreṇa bhāvanāyāṃ mahāmate
kṣīṇāyāṃ svarasādeva vimarśena vilāsinā /
asaṃsaṅgaḥ padārtheṣu sarveṣu sthiratāṃ gataḥ
satyadṛṣṭau prapannāyāmasatye kṣayamāgate /
nirvikalpacidacchātmā sa ātmā samavāpyate
na sattā yasya nāsattā na sukhaṃ nāpi duḥkhitā /
kevalaṃ kevalībhāvo yasyāntarupalabhyate
abhavyayā bhāvanayā na cittendriyadṛṣṭibhiḥ /
ātmano'nanyabhūtābhirapi yaḥ parivarjitaḥ
vāsanābhiranantābhirvyomeva ghanarājibhiḥ /
saṃdigdhāyāṃ yathā rajjvāṃ sarpatattvaṃ tathaiva hi
cidākāśātmanā bandhastvabandhenaiva kalpitaḥ /
kalpitaṃ kalpitaṃ vastu pratikalpanayānyathā
tadevānyatvamādatte khamahorātrayoriva /
yadatucchamanāyāsamanupādhi gatabhramam
tattatkalpanayātītaṃ tatsukhāyaiva kalpate /
śūnya eva kusūle tu siṃho'stīti bhayaṃ yathā
śūnya eva śarīre'ntarbaddho'smīti bhayaṃ tathā /
śūnya eva kusūle tu prekṣya siṃho na labhyate
tathā saṃsārabandhārthaḥ prekṣito'sau na labhyate /
idaṃ jagadayaṃ cāhamiti saṃbhrāntamutthitam
bālānāṃ madhyame kāle chāyā vaitālikī yathā /
kalpanāvaśato jantorbhāvābhāvaśubhāśubhāḥ
kṣaṇādasattāmāyānti sattāmapi punaḥ kṣaṇāt/
mātaiva gṛhiṇībhāvagṛhītā kaṇṭhalambinī
karoti gṛhiṇīkāryaṃ suratānandadā satī /
kāntaiva mātṛbhāvena gṛhītā kaṇṭhalambinī
nūnaṃ vismārayatyeva manmathaṃ mātṛbhāvanāt /
bhāvānusāriphaladaṃ padārthaughamavekṣya ca
na jñeneha padārtheṣu rūpamekamudīryate /
dṛḍhabhāvanayā ceto yadyathā bhāvayatyalam
tattatphalaṃ tadākāraṃ tāvatkālaṃ prapaśyati /
na tadasti na yatsatyaṃ na tadasti na yanmṛṣā
yadyathā yena nirṇītaṃ tattathā tena lakṣyate /
bhāvitākāśamātaṅgaṃ vyomahastitayā manaḥ
vyomakānanamātaṅgīṃ vyomasthāmanudhāvati /
tasmātsaṃkalpameva tvaṃ sarvabhāvamayātmakam
tyaja rāma suṣuptasthaḥ svātmanaiva bhavātmanaḥ /
maṇirhi pratibimbānāṃ pratiṣedhakriyāṃ prati
na śakto jaḍabhāvena natu rāma bhavādṛśaḥ /
yadātmani jagadrāma taveha pratibimbati
tadavastviti nirṇīya mā tenāgaccha rañjanam /
tadeva satyamiti vāpyabhinnaṃ paramātmanaḥ
matvāntastvamanādyantaṃ bhāvayātmānamātmanā /
cetasi pratibimbanti ye bhāvāstava rāghava /
rañjayantvanyasaktatvānmā te tvāṃ sphaṭikaṃ yathā
sphaṭikamamananaṃ yathā viśanti
prakaṭatayā na ca rañjanā vicitrā /
iha hi vimananaṃ tathā viśantu
prakaṭatayā bhuvanaiṣaṇā bhavantam
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe vijñānavādo nāmaikaviṃśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0