Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 4.21

4.21.21

ekaviṃśaḥ sargaḥ

4.21.1

śrīrāma uvāca /
bhagavansarvadharmajña saṃśayo yo mahānayam /
hṛdi vyāvartate lolaḥ kallola iva sāgare

4.21.2

dikkālādyanavacchinne tate nitye nirāmaye /
mlānā saṃvinmanonāmnī kutaḥ keyamupasthitā

4.21.3

yasmādanyanna nāmāsti na bhūtaṃ na bhaviṣyati /
kutaḥ kīdṛkkathaṃ tatra kalaṅkastasya vidyate

4.21.4

śrīvasiṣṭha uvāca /
sādhu rāma tvayā proktaṃ jātā te mokṣabhāginī /
matiruttamaniṣyandā nandanasyeva mañjarī

4.21.5

pūrvāparavicārārthatatpareyaṃ matistava /
saṃprāpsyasi padaṃ proccairyatprāptaṃ śaṃkarādibhiḥ

4.21.5

praśnasyāsya tu he rāma na kālastava saṃprati /
siddhāntaḥ kathyate yatra tatrāyaṃ praśna ucyate

4.21.7

siddhāntakāle bhavatā praṣṭavyo'hamidaṃ param /
karāmalakavattena siddhāntaste bhaviṣyati

4.21.8

siddhāntakāle praśnoktireṣā tava virājate /
prāvṛṣīva hi kekoktiryuktā śaradi haṃsagīḥ

4.21.9

sahajo nīlimā vyomni śobhate prāvṛṣaḥ kṣaye /
prāvṛṣi tvatanūdagrapayodapaṭalotthitaḥ

4.21.4.21.10

ayaṃ prakṛta ārabdho manonirṇaya uttamaḥ /
yadvaśājjanatājanma tadākarṇaya suvrata

4.21.11

evaṃ prakṛtirūpeyaṃ manomananadharmiṇī /
karmeti rāma nirṇītaṃ sarvaireva mumukṣubhiḥ

4.21.12

śṛṇu darśanabhedena tannāmābhimatākṛtim /
vāgmināṃ vadatāṃ yātaṃ citrābhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ

4.21.13

yaṃ yaṃ bhāvamupādatte mano mananacañcalam /
tattāmeti ghanāmodamantaḥsthaḥ pavano yathā

4.21.14

tatastameva nirṇīya tameva ca vikalpayan /
antaḥsthayā rañjanayā rañjayansvāmahaṃkṛtim

4.21.15

tanniścayamupādāya tatraiva rasamṛcchati /
yanmayatvaṃ śarīre tu tato buddhīndriyeṣu ca

4.21.16

yanmayaṃ hi mano rāma dehastadanu tadvaśaḥ /
tattāmāyāti gandhāntaḥ pavano gandhatāmiva

4.21.17

buddhīndriyeṣu valgatsu karmendriyagaṇastataḥ /
sphurati svata evorvī rajolola ivānile

4.21.18

karmendriyagaṇe kṣubdhe svaśaktiṃ praṇayatyalam /
karma niṣpadyate sphāraṃ pāṃsujālamivānile

4.21.19

evaṃ hi manasaḥ karma karmabījaṃ manaḥ smṛtam /
abhinnaiva tayoḥ sattā yathā kusumagandhayoḥ

4.21.4.21.20

yādṛśaṃ bhāvamādatte dṛḍhābhyāsavaśānmanaḥ /
tathā spandākhyakarmākhyaprathāśākhā vimuñcati

4.21.21

tathā kriyāṃ tatphalatāṃ niṣpādayati cādarāt /
tatastameva cāsvādamanubhūyāśu badhyate

4.21.22

yaṃ yaṃ bhāvamupādatte taṃ taṃ vastviti vindati /
tattacchreyo'nyannāstīti niścayo'sya ca jāyate

4.21.23

dharmārthakāmamokṣārthaṃ prayatante sadaiva hi /
manāṃsi dṛḍhabhinnāni pratipattyā svayaiva ca

4.21.24

mano vai kāpilānāṃ tu pratipattinijāmalam /
urarīkṛtya nirṇīya kalpitāḥ śāstradṛṣṭayaḥ

4.21.25

mokṣe tu nānyathā prāptiriti bhāvitacetasaḥ /
svāṃ dṛṣṭiṃ pratibimbanti sthitāḥ svaniyamabhramaiḥ

4.21.26

vedāntavādino buddhyā brahmedamiti rūḍhayā /
muktiḥ śamadamopetā nirṇīya parikalpitā

4.21.27

muktau tu nānyathā prāptiriti bhāvitacetasaḥ /
svāṃ dṛṣṭiṃ pravivṛṇvanti svaireva niyamabhramaiḥ

4.21.28

vijñānavādino buddhyā sphuratsvabhramapūrayā /
muktiḥ śamadamopetā nirṇīya parikalpitā

4.21.29

muktau tu nānyathā prāptiriti bhāvitacetasaḥ /
svāṃ dṛṣṭiṃ pravivṛṇvanti svaireva niyamabhramaiḥ

4.21.4.21.30

ārhatādibhiranyaiśca svayābhimatayecchayā /
citrāścitrasamācāraiḥ kalpitāḥ śāstradṛṣṭayaḥ

4.21.31

nirnimittotthasaumyāmbubudbudaughairivotthitaiḥ /
svaniścitairiti prauḍhā nānākārā hi rītayaḥ

4.21.32

sarvāsāmeva caitāsāṃ rītīnāmevamākaraḥ /
mano nāma mahābāho maṇīnāmiva sāgaraḥ

4.21.33

na nimbekṣū kaṭusvādū śītoṣṇau nendupāvakau /
yadyathā paramābhyastamupalabdhaṃ tathaiva tat

4.21.34

yastvakṛtrima ānandastadarthaṃ prayatairnaraiḥ /
manastanmayatāṃ neyaṃ yenāsau samavāpyate

4.21.35

dṛśyaṃ saṃpariḍimbhaṃ svaṃ tucchaṃ pariharanmanaḥ /
tajjābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāṃ nāvaśyaṃ parikṛṣyate

4.21.36

apavitramasadrūpaṃ mohanaṃ bhayakāraṇam /
dṛśyamābhāsamābhogi bandhamābhāvayānagha

4.21.37

māyaiṣā sā hyavidyaiṣā bhāvanaiṣā bhayāvahā / /
saṃvidastanmayatvaṃ yattatkarmeti vidurbudhāḥ

4.21.38

dṛṣṭvā dṛśyaikatānatvaṃ viddhi tvaṃ mohanaṃ manaḥ /
pramārjayeva tanmithyā mahāmalinakardamam

4.21.39

dṛśyatanmayatā yaiṣā svabhāvasthānubhūyate /
saṃsāramadirā seyamavidyetyucyate budhaiḥ

4.21.4.21.40

anayopahato lokaḥ kalyāṇaṃ nādhigacchati /
bhāsvaraṃ tāpanālokaṃ paṭalāndhekṣaṇo yathā

4.21.41

svayamutpadyate sā ca saṃkalpādvyomavṛkṣavat /
asaṃkalpanamātreṇa bhāvanāyāṃ mahāmate

4.21.42

kṣīṇāyāṃ svarasādeva vimarśena vilāsinā /
asaṃsaṅgaḥ padārtheṣu sarveṣu sthiratāṃ gataḥ

4.21.43

satyadṛṣṭau prapannāyāmasatye kṣayamāgate /
nirvikalpacidacchātmā sa ātmā samavāpyate

4.21.44

na sattā yasya nāsattā na sukhaṃ nāpi duḥkhitā /
kevalaṃ kevalībhāvo yasyāntarupalabhyate

4.21.45

abhavyayā bhāvanayā na cittendriyadṛṣṭibhiḥ /
ātmano'nanyabhūtābhirapi yaḥ parivarjitaḥ

4.21.46

vāsanābhiranantābhirvyomeva ghanarājibhiḥ /
saṃdigdhāyāṃ yathā rajjvāṃ sarpatattvaṃ tathaiva hi

4.21.47

cidākāśātmanā bandhastvabandhenaiva kalpitaḥ /
kalpitaṃ kalpitaṃ vastu pratikalpanayānyathā

4.21.48

tadevānyatvamādatte khamahorātrayoriva /
yadatucchamanāyāsamanupādhi gatabhramam

4.21.49

tattatkalpanayātītaṃ tatsukhāyaiva kalpate /
śūnya eva kusūle tu siṃho'stīti bhayaṃ yathā

4.21.4.21.50

śūnya eva śarīre'ntarbaddho'smīti bhayaṃ tathā /
śūnya eva kusūle tu prekṣya siṃho na labhyate

4.21.51

tathā saṃsārabandhārthaḥ prekṣito'sau na labhyate /
idaṃ jagadayaṃ cāhamiti saṃbhrāntamutthitam

4.21.52

bālānāṃ madhyame kāle chāyā vaitālikī yathā /
kalpanāvaśato jantorbhāvābhāvaśubhāśubhāḥ

4.21.53

kṣaṇādasattāmāyānti sattāmapi punaḥ kṣaṇāt/
mātaiva gṛhiṇībhāvagṛhītā kaṇṭhalambinī

4.21.54

karoti gṛhiṇīkāryaṃ suratānandadā satī /
kāntaiva mātṛbhāvena gṛhītā kaṇṭhalambinī

4.21.55

nūnaṃ vismārayatyeva manmathaṃ mātṛbhāvanāt /
bhāvānusāriphaladaṃ padārthaughamavekṣya ca

4.21.56

na jñeneha padārtheṣu rūpamekamudīryate /
dṛḍhabhāvanayā ceto yadyathā bhāvayatyalam

4.21.57

tattatphalaṃ tadākāraṃ tāvatkālaṃ prapaśyati /
na tadasti na yatsatyaṃ na tadasti na yanmṛṣā

4.21.58

yadyathā yena nirṇītaṃ tattathā tena lakṣyate /
bhāvitākāśamātaṅgaṃ vyomahastitayā manaḥ

4.21.59

vyomakānanamātaṅgīṃ vyomasthāmanudhāvati /
tasmātsaṃkalpameva tvaṃ sarvabhāvamayātmakam

4.21.4.21.60

tyaja rāma suṣuptasthaḥ svātmanaiva bhavātmanaḥ /
maṇirhi pratibimbānāṃ pratiṣedhakriyāṃ prati

4.21.61

na śakto jaḍabhāvena natu rāma bhavādṛśaḥ /
yadātmani jagadrāma taveha pratibimbati

4.21.62

tadavastviti nirṇīya mā tenāgaccha rañjanam /
tadeva satyamiti vāpyabhinnaṃ paramātmanaḥ

4.21.63

matvāntastvamanādyantaṃ bhāvayātmānamātmanā /
cetasi pratibimbanti ye bhāvāstava rāghava /
rañjayantvanyasaktatvānmā te tvāṃ sphaṭikaṃ yathā

4.21.64

sphaṭikamamananaṃ yathā viśanti
prakaṭatayā na ca rañjanā vicitrā /
iha hi vimananaṃ tathā viśantu
prakaṭatayā bhuvanaiṣaṇā bhavantam

4.21.21

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe vijñānavādo nāmaikaviṃśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc