યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.22

દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જન્તોઃ કૃતવિચારસ્ય વિગલદ્વૃત્તિચેતસઃ ।
મનનં ત્યજતો જ્ઞાત્વા કિંચિત્પરિણતાત્મનઃ

દૃશ્યં સંત્યજતો હેયમુપાદેયમુપેયુષઃ ।
દ્રષ્ટારં પશ્યતો દૃશ્યમદ્રષ્ટારમપશ્યતઃ

જાગર્તવ્યે પરે તત્ત્વે જાગરૂકસ્ય જીવતઃ ।
સુપ્તસ્ય ઘનસંમોહમયે સંસારવર્ત્મનિ

પર્યન્તાત્યન્તવૈરાગ્યાત્સરસેષ્વરસેષ્વપિ ।
ભોગેષ્વાભોગરમ્યેષુ વિરક્તસ્ય નિરાશિષઃ

વ્રજત્યાત્મામ્ભસૈકત્વં જીર્ણંજાડ્યે નભસ્યલમ્ ।
ગલત્યપગતાસઙ્ગે હિમાપૂર ઇવાતપે

તરઙ્ગિતાસુ કલ્લોલજલલોલાન્તરાસુ ચ ।
શામ્યન્તીષ્વથ તૃષ્ણાસુ નદીષ્વિવ ઘનાત્યયે

સંસારવાસનાજાલે ખગજાલ ઇવાખુના ।
ત્રોટિતે હૃદયગ્રન્થૌ શ્લથે વૈરાગ્યરંહસા

કાતકં ફલમાસાદ્ય યથા વારિ પ્રસીદતિ ।
તથા વિજ્ઞાનવશતઃ સ્વભાવઃ સંપ્રસીદતિ

નીરાગં નિરુપાસઙ્ગં નિર્દ્વન્દ્વં નિરુપાશ્રયમ્ ।
વિનિર્યાતિ મનો મોહાદ્વિહગઃ પઞ્જરાદિવ

શાન્તે સંદેહદૌરાત્મ્યે ગતકૌતુકવિભ્રમમ્ ।
પરિપૂર્ણાન્તરં ચેતઃ પૂર્ણેન્દુરિવ રાજતે

જનિતોત્તમસૌન્દર્યા દૂરાદસ્તમયોન્નતા ।
સમતોદેતિ સર્વત્ર શાન્તે વાત ઇવાર્ણવે

અન્ધકારમયી મૂકા જાડ્યજર્જરિતાન્તરા ।
તનુત્વમેતિ સંસારવાસનેવોદયે ક્ષપા

દૃષ્ટચિદ્ભાસ્કરા પ્રજ્ઞાપદ્મિની પુણ્યપલ્લવા ।
વિકસત્યમલોદ્યોતા પ્રાતર્દ્યૌરિવ રૂપિણી

પ્રજ્ઞા હૃદયહારિણ્યો ભુવનાહ્લાદનક્ષમાઃ ।
સત્ત્વલબ્ધાઃ પ્રવર્ધન્તે સકલેન્દોરિવાંશવઃ

બહુનાત્ર કિમુક્તેન જ્ઞાતજ્ઞેયો મહામતિઃ ।
નોદેતિ નૈવ યાત્યસ્તમભૂતાકાશકોશવત્

વિચારણા પરિજ્ઞાતસ્વભાવસ્યોદિતાત્મનઃ ।
અનુકમ્પ્યા ભવન્તીહ બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રશંકરાઃ

પ્રકટાકારમપ્યન્તર્નિરહંકારચેતસમ્ ।
નાપ્નુવન્તિ વિકલ્પાસ્તં મૃગતૃષ્ણામિવૈણકાઃ

તરઙ્ગવદિમે લોકાઃ પ્રયાન્ત્યાયાન્તિ ચેતસઃ ।
ક્રોડીકુર્વન્તિ ચાજ્ઞં તે ન જ્ઞં મરણજન્મની

આવિર્ભાવતિરોભાવૌ સંસારો નેતરક્રમઃ ।
ઇતિ તાભ્યાં સમાલોકો રમતે સ નિબધ્યતે

ન જાયતે ન મ્રિયતે કુમ્ભે કુમ્ભનભો યથા ।
ભૂષિતે દૂષિતે વાપિ દેહે તદ્વદિહાત્મવાન્

વિવેક ઉદિતે શીતે મિથ્યા ભ્રમમરૂદિતા ।
ક્ષીયતે વાસના સાગ્રે મૃગતૃષ્ણા મરાવિવ

કોઽહં કથમિદં ચેતિ યાવન્ન પ્રવિચારિતમ્ ।
સંસારાડમ્બરં તાવદન્ધકારોપમં સ્થિતમ્

મિથ્યાભ્રમભરોદ્ભૂતં શરીરં પદમાપદામ્ ।
આત્મભાવનયા નેદં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

દેશકાલવશોત્થાનિ ન મમેતિ ગતભ્રમમ્ ।
શરીરે સુખદુઃખાનિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

અપારપર્યન્તનભો દિક્કાલાદિક્રિયાન્વિતમ્ ।
અહમેવેતિ સર્વત્ર યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

વાલાગ્રલક્ષભાગાત્તુ કોટિશઃ પરિકલ્પિતાત્ ।
અહં સૂક્ષ્મ ઇતિ વ્યાપી યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

આત્માનમિતરચ્ચૈવ દૃષ્ટ્યા નિત્યાવિભિન્નયા ।
સર્વં ચિજ્જ્યોતિરેવેતિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

સર્વશક્તિરનન્તાત્મા સર્વભાવાન્તરસ્થિતઃ ।
અદ્વિતીયશ્ચિદિત્યન્તર્યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

આધિવ્યાધિભયોદ્વિગ્નો જરામરણજન્મવાન્ ।
દેહોઽહમિતિ યઃ પ્રાજ્ઞો ન પશ્યતિ સ પશ્યતિ

તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ વ્યાપકો મહિમા મમ ।
દ્વિતીયો ન મમાસ્તીતિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

મયિ સર્વમિદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ ।
ચિત્તં તુ નાહમેવેતિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

નાહં ન ચાન્યદસ્તીતિ બ્રહ્મૈવાસ્તિ નિરામયમ્ ।
ઇત્થં સદસતોર્મધ્યે યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

યન્નામ કિંચિત્ત્રૈલોક્યં સ એવાવયવો મમ ।
તરઙ્ગોઽબ્ધાવિવેત્યન્તર્યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

શોચ્યા પાલ્યા મયૈવેયં સ્વસેયં મે કનીયસી ।
ત્રિલોકી પેલવેત્યુચ્ચૈર્યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

આત્મતાપરતે ત્વત્તામત્તે યસ્ય મહાત્મનઃ ।
ભવાદુપરતે નૂનં સ પશ્યતિ સુલોચનઃ

ચેત્યાનુપાતરહિતં ચિદ્ભૈરવમયં વપુઃ ।
આપૂરિતજગજ્જાલં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

સુખં દુઃખં ભવો ભાવો વિવેકકલનાશ્ચ યાઃ ।
અહમેવેતિ વા નૂનં પશ્યન્નપિ ન હીયતે

સ્વાત્મસત્તાપરાપૂર્ણે જગત્યંશેન વર્તિના ।
કિં મે હેયં કિમાદેયમિતિ પશ્યન્સુદ્દઙ્ગરઃ

અપ્રતર્ક્યમનાભાસં સન્માત્રમિદમિત્યલમ્ ।
હેયોપાદેયકલના યસ્ય ક્ષીણા સ વૈ પુમાન્

ય આકાશવદેકાત્મા સર્વભાવગતોઽપિ સન્ ।
ન ભાવરઞ્જનામેતિ સ મહાત્મા મહેશ્વરઃ

તમઃપ્રકાશકલનામુક્તઃ કાલાત્મતાં ગતઃ ।
યઃ સૌમ્યઃ સુસમઃ સ્વસ્થસ્તં નૌમિ પદમાગતમ્

યસ્યોદયાસ્તમયસંકલનાકલાસુ
ચિત્રાસુ ચારુવિભવાસુ જગદ્ગતાસુ ।
વૃત્તિઃ સદૈવ સકલૈકમતેરનન્તા
તસ્મૈ નમઃ પરમબોધવતે શિવાય

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે અનુત્તમપદવિશ્રાન્તિવર્ણનં નામ દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ