Yoga Vasistha · Chapter 4.23

trayoviṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
ya uttamapadālambī cakrabhramavadāsthitaḥ /
śarīranagarīrājyaṃ kurvannapi na lipyate

tasyeyaṃ bhogamokṣārthaṃ tajjñasyopavanopamā /
sukhāyaiva na duḥkhāya svaśarīramahāpurī

śrīrāma uvāca /
nagarītvaṃ śarīrasya kathaṃ nāma mahāmune /
etāṃ cādhivasanyogī kathaṃ rājasukhaikabhāk

śrīvasiṣṭha uvāca /
ramyeyaṃ dehanagarī rāma sarvaguṇānvitā /
jñasyānantavilāsāḍhyā svālokārkaprakāśitā

netravātāyanoddyotaprakāśabhuvanāntarā /
karapratolīvistāraprāptapādopajāṅgalā

romarājīlatāgulmā tvacājālakamālitā /
gulphāṅgulyāṃ praviśrāntajaṅghorustambhamaṇḍalā

rekhāvibhaktapādāgraśilāprathamanirmitā /
carmamarmaśirāsārasaṃdhisīmāmanoramā

urūrutanubhāgāgranirmitopasthanimnagā /
kacatkeśāvalīkācadalaprasthavanāvṛtā

bhrūlalāṭoṣṭhasacchāyavadanodyānaśobhitā /
dṛṣṭipātotpalākīrṇakapolavipulasthalī

vakṣaḥsthalasaraḥsyūtakucapaṅkajakorakā /
ghanaromāvalīcchannaskandhakrīḍāśiloccayā

udaraśvabhranikṣiptasvānneṣṭā bhakṣyatatparā /
dīrghakaṇṭhabilodgīrṇavātasaṃrambhaśabditā

hṛdayāpaṇanirṇītayathāprāptārthabhūṣitā /
anāratanavadvārapravahatprāṇanāgarā

āsyasphāravadādṛṣṭadantāsthiśakalākulā /
mukhāspadābhramajjihvācaṇḍīcarvitabhojanā

romaśaṣpataracchannā karṇakoṭarakūpakā /
sphikśrṛṃkhalāsthitopāntapṛṣṭhavistīrṇajaṅgalā

gudotthānāraghaṭṭāntapradrutānantakardamā /
cittodyānamahīvalgadātmacintāvarāṅganā

dhīvaratrādṛḍhābaddhacapalendriyamarkaṭā /
vadanodyānahasanapuṣpodgamamanoramā

svaśarīramanojñasya sarvasaubhāgyasundarī /
sukhāyaiva na duḥkhāya paramāya hitāya ca

ajñasyeyamanantānāṃ duḥkhānāṃ kośamālikā /
jñasya tviyamanantānāṃ sukhānāṃ kośamālikā

kiṃcidasyāṃ pranaṣṭāyāṃ jñasya naṣṭamarindama /
sthitāyāṃ saṃsthitaṃ sarvaṃ teneyaṃ jñasukhāvahā

yadenāṃ jñaḥ samāruhya saṃsāre viharatyalam /
aśeṣabhogamokṣārthaṃ teneyaṃ jñarathaḥ smṛtaḥ

śabdarūparasasparśagandhabandhuśriyo yataḥ /
anayaiva hi labhyante teneyaṃ jñasya lābhadā

sukhaduḥkhakriyājālaṃ yadeṣodvahati svayam /
tadeṣā rāma sarvajñasarvavastubharakṣamā

tasyāṃ śarīrapuryāṃ hi rājyaṃ kurvangatajvaraḥ /
jñastiṣṭhati gatavyagraḥ svapuryāmiva vāsavaḥ

na kṣipatyavaṭāṭope manomattaturaṅgamam /
na lobhadurdrumādāya prajñāputrīṃ prayacchati

ajñānapararāṣṭraṃ ca na randhraṃ tvasya paśyati /
saṃsārāribhayasyāntarmūlānyeva nikṛntati

tṛṣṇāsāraparāvarte kāmasaṃbhogadurgrahe /
na nimajjati paryastaḥ sukhaduḥkhapradevane

karotyavirataṃ snānaṃ bahirantaravīkṣaṇāt /
saritsaṃgamatīrtheṣu manorathagataḥ kramāt

sakalākṣajanādṛśyasukhaprekṣāparāṅmukhaḥ /
dhyānanāmni sukhaṃ nityaṃ tiṣṭhatyantaḥpurāntare

sukhāvahaiṣā nagarī nityaṃ vai viditātmanaḥ /
bhogamokṣapradā caiṣā śakrasyevāmarāvatī

sthitayā saṃsthitaṃ sarvaṃ kiṃcinnaṣṭaṃ na naṣṭayā /
yayā puryā mahīyasyā sā kathaṃ na sukhāvahā

vinaṣṭe dehanagare jñasya naṣṭaṃ na kiṃcana /
ākrāntakumbhākāśasya khasya kumbhakṣaye yathā

vidyamānaṃ ghaṭaṃ vāyuḥ kiṃcitspṛśati nāsthitam /
yathā tathaiva dehī svāṃ śarīranagarīmimām

atrasthaḥ puruṣo bhogānātmā sarvagato'pi san /
viśvakalpakṛtānbhuktvā puṃsāmadhigatārthabhāk

kurvannapi na kurvāṇaḥ samastārthakriyonmukhaḥ /
kadācitprakṛtānsarvānkāryārthānanutiṣṭhati

kadācillīlayā lolaṃ vimānamadhirohati /
anāhatagatiḥ kāntaṃ vihartumamalaṃ manaḥ

tatrastho lokasundaryā satataṃ śītalāṅgayā /
ramate rāmayā maitryā nityaṃ hṛdayasaṃsthitaḥ

dve kānte tiṣṭhataḥ samyak pārśvayoḥ satyataikate /
indoriva viśākhe dve samāhlāditacetasī

kṣapitānakhilānlokānduḥkhakrakacadāritān /
vallīvanasthānnabhasaḥ pṛṣṭhādarka ivekṣate

ciraṃ pūritasarvāśaḥ sarvasaṃpattisundaraḥ /
apunaḥkhaṇḍanāyenduḥ pūrṇāṅga iva rājate

sevyamāno'pi bhogaugho na khedāyāsya jāyate /
kālakūṭaḥ kileśasya kaṇṭhe pratyuta rājate

parijñātopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye /
vijñāya sevito maitrīmeti coro na śatrutām

naranārīnaṭaughānāṃ virahe dūragāminām /
jñena yātreva subhagā bhogaśrīravalokyate

aśaṅkitopasaṃprāptā grāmayātrā yathādhvagaiḥ /
prekṣyante tadvadeva jñairvyavahāramayāḥ kriyāḥ

ayatnopanate'pyakṣi padārtheṣu yathā punaḥ /
nīrāgameva patati tadvatkāryeṣu dhīradhīḥ

indriyāṇāṃ na harati prāptamarthaṃ kadācana /
nādadāti tathā'prāptaṃ saṃpūrṇo jño'vatiṣṭhate

aprāptacintāḥ saṃprāptasamupekṣāśca sanmatim /
na kampayanti taralāḥ picchāghātā ivācalam

saṃśāntasarvasaṃdeho galitākhilakautukaḥ /
saṃkṣīṇakalpanādeho jñaḥ samrāḍiva rājate

ātmanyeva na mātyantaḥ svātmanātmani jṛmbhate /
saṃpūrṇo'pāraparyantaḥ kṣīrārṇava ivārṇave

bhogecchākṛpaṇāñjantūndīnāndīnendriyāṇi ca /
anunmattamanāḥ śānto hasatyunmattakāniva

icchato'nyojjhitāṃ jāyāṃ yathaivānyena hasyate /
indriyasyecchato bhogaṃ tadvajjñena vihasyate

tyajatsvātmasukhaṃ saumyaṃ mano viṣayavidrutam /
aṅkuśeneva nāgendraṃ vicāreṇa vaśaṃ nayet

bhogeṣu prasaro yasyā manovṛtteśca dīyate /
sāpyādāveva hantavyā viṣasyevāṅkurodgatiḥ

tāḍitasya hi yaḥ paścātsaṃmānaḥ so'pyanantakaḥ /
śālergrīṣmābhitaptasya kuseko'pyamṛtāyate

anārtena hi sanmāno bahumāno na budhyate /
pūrṇānāṃ saritāṃ prāvṛṭpūraḥ svalpo na rājate

pūrṇastu prākṛto'pyanyatpunarapyabhivāñchate /
jagatpūraṇayogyāmburgṛhṇātyevārṇavo jalam

manaso'bhigṛhītasya yā paścādbhogamaṇḍanā /
tāmevālabdhavistārāṃ kliṣṭatvādbahu manyate

bandhamukto mahīpālo grāsamātreṇa tuṣyati /
parairabaddho nākrānto na rājyaṃ bahu manyate

hastaṃ hastena saṃpīḍya dantairdantānvicūrṇya ca /
aṅgānyaṅgairivākramya jayeścendriyaśātravān

jetumanyaṃ kṛtotsāhaiḥ puruṣairiha paṇḍitaiḥ /
pūrvaṃ hṛdayaśatrutvājjetavyānīndriyāṇyalam

etāvati dharaṇitale
subhagāste sādhucetanāḥ puruṣāḥ /
puruṣakalāsu ca gaṇyā
na jitā ye cetasā svena

hṛdayabile kṛtakuṇḍala.
kalanāvivaśo manomahābhujagaḥ /
yasyopaśāntimāgata-
malamuditaṃ taṃ sunirmalaṃ vande

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo० sthitiprakaraṇe śarīranagaravibhūtiyogo nāma trayoviṃśaḥ sargaḥ