યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.21

એકવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સંશયો યો મહાનયમ્ ।
હૃદિ વ્યાવર્તતે લોલઃ કલ્લોલ ઇવ સાગરે

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્ને તતે નિત્યે નિરામયે ।
મ્લાના સંવિન્મનોનામ્ની કુતઃ કેયમુપસ્થિતા

યસ્માદન્યન્ન નામાસ્તિ ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
કુતઃ કીદૃક્કથં તત્ર કલઙ્કસ્તસ્ય વિદ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સાધુ રામ ત્વયા પ્રોક્તં જાતા તે મોક્ષભાગિની ।
મતિરુત્તમનિષ્યન્દા નન્દનસ્યેવ મઞ્જરી

પૂર્વાપરવિચારાર્થતત્પરેયં મતિસ્તવ ।
સંપ્રાપ્સ્યસિ પદં પ્રોચ્ચૈર્યત્પ્રાપ્તં શંકરાદિભિઃ

પ્રશ્નસ્યાસ્ય તુ હે રામ ન કાલસ્તવ સંપ્રતિ ।
સિદ્ધાન્તઃ કથ્યતે યત્ર તત્રાયં પ્રશ્ન ઉચ્યતે

સિદ્ધાન્તકાલે ભવતા પ્રષ્ટવ્યોઽહમિદં પરમ્ ।
કરામલકવત્તેન સિદ્ધાન્તસ્તે ભવિષ્યતિ

સિદ્ધાન્તકાલે પ્રશ્નોક્તિરેષા તવ વિરાજતે ।
પ્રાવૃષીવ હિ કેકોક્તિર્યુક્તા શરદિ હંસગીઃ

સહજો નીલિમા વ્યોમ્નિ શોભતે પ્રાવૃષઃ ક્ષયે ।
પ્રાવૃષિ ત્વતનૂદગ્રપયોદપટલોત્થિતઃ

અયં પ્રકૃત આરબ્ધો મનોનિર્ણય ઉત્તમઃ ।
યદ્વશાજ્જનતાજન્મ તદાકર્ણય સુવ્રત

એવં પ્રકૃતિરૂપેયં મનોમનનધર્મિણી ।
કર્મેતિ રામ નિર્ણીતં સર્વૈરેવ મુમુક્ષુભિઃ

શૃણુ દર્શનભેદેન તન્નામાભિમતાકૃતિમ્ ।
વાગ્મિનાં વદતાં યાતં ચિત્રાભિઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટિભિઃ

યં યં ભાવમુપાદત્તે મનો મનનચઞ્ચલમ્ ।
તત્તામેતિ ઘનામોદમન્તઃસ્થઃ પવનો યથા

તતસ્તમેવ નિર્ણીય તમેવ ચ વિકલ્પયન્ ।
અન્તઃસ્થયા રઞ્જનયા રઞ્જયન્સ્વામહંકૃતિમ્

તન્નિશ્ચયમુપાદાય તત્રૈવ રસમૃચ્છતિ ।
યન્મયત્વં શરીરે તુ તતો બુદ્ધીન્દ્રિયેષુ ચ

યન્મયં હિ મનો રામ દેહસ્તદનુ તદ્વશઃ ।
તત્તામાયાતિ ગન્ધાન્તઃ પવનો ગન્ધતામિવ

બુદ્ધીન્દ્રિયેષુ વલ્ગત્સુ કર્મેન્દ્રિયગણસ્તતઃ ।
સ્ફુરતિ સ્વત એવોર્વી રજોલોલ ઇવાનિલે

કર્મેન્દ્રિયગણે ક્ષુબ્ધે સ્વશક્તિં પ્રણયત્યલમ્ ।
કર્મ નિષ્પદ્યતે સ્ફારં પાંસુજાલમિવાનિલે

એવં હિ મનસઃ કર્મ કર્મબીજં મનઃ સ્મૃતમ્ ।
અભિન્નૈવ તયોઃ સત્તા યથા કુસુમગન્ધયોઃ

યાદૃશં ભાવમાદત્તે દૃઢાભ્યાસવશાન્મનઃ ।
તથા સ્પન્દાખ્યકર્માખ્યપ્રથાશાખા વિમુઞ્ચતિ

તથા ક્રિયાં તત્ફલતાં નિષ્પાદયતિ ચાદરાત્ ।
તતસ્તમેવ ચાસ્વાદમનુભૂયાશુ બધ્યતે

યં યં ભાવમુપાદત્તે તં તં વસ્ત્વિતિ વિન્દતિ ।
તત્તચ્છ્રેયોઽન્યન્નાસ્તીતિ નિશ્ચયોઽસ્ય ચ જાયતે

ધર્માર્થકામમોક્ષાર્થં પ્રયતન્તે સદૈવ હિ ।
મનાંસિ દૃઢભિન્નાનિ પ્રતિપત્ત્યા સ્વયૈવ ચ

મનો વૈ કાપિલાનાં તુ પ્રતિપત્તિનિજામલમ્ ।
ઉરરીકૃત્ય નિર્ણીય કલ્પિતાઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટયઃ

મોક્ષે તુ નાન્યથા પ્રાપ્તિરિતિ ભાવિતચેતસઃ ।
સ્વાં દૃષ્ટિં પ્રતિબિમ્બન્તિ સ્થિતાઃ સ્વનિયમભ્રમૈઃ

વેદાન્તવાદિનો બુદ્ધ્યા બ્રહ્મેદમિતિ રૂઢયા ।
મુક્તિઃ શમદમોપેતા નિર્ણીય પરિકલ્પિતા

મુક્તૌ તુ નાન્યથા પ્રાપ્તિરિતિ ભાવિતચેતસઃ ।
સ્વાં દૃષ્ટિં પ્રવિવૃણ્વન્તિ સ્વૈરેવ નિયમભ્રમૈઃ

વિજ્ઞાનવાદિનો બુદ્ધ્યા સ્ફુરત્સ્વભ્રમપૂરયા ।
મુક્તિઃ શમદમોપેતા નિર્ણીય પરિકલ્પિતા

મુક્તૌ તુ નાન્યથા પ્રાપ્તિરિતિ ભાવિતચેતસઃ ।
સ્વાં દૃષ્ટિં પ્રવિવૃણ્વન્તિ સ્વૈરેવ નિયમભ્રમૈઃ

આર્હતાદિભિરન્યૈશ્ચ સ્વયાભિમતયેચ્છયા ।
ચિત્રાશ્ચિત્રસમાચારૈઃ કલ્પિતાઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટયઃ

નિર્નિમિત્તોત્થસૌમ્યામ્બુબુદ્બુદૌઘૈરિવોત્થિતૈઃ ।
સ્વનિશ્ચિતૈરિતિ પ્રૌઢા નાનાકારા હિ રીતયઃ

સર્વાસામેવ ચૈતાસાં રીતીનામેવમાકરઃ ।
મનો નામ મહાબાહો મણીનામિવ સાગરઃ

ન નિમ્બેક્ષૂ કટુસ્વાદૂ શીતોષ્ણૌ નેન્દુપાવકૌ ।
યદ્યથા પરમાભ્યસ્તમુપલબ્ધં તથૈવ તત્

યસ્ત્વકૃત્રિમ આનન્દસ્તદર્થં પ્રયતૈર્નરૈઃ ।
મનસ્તન્મયતાં નેયં યેનાસૌ સમવાપ્યતે

દૃશ્યં સંપરિડિમ્ભં સ્વં તુચ્છં પરિહરન્મનઃ ।
તજ્જાભ્યાં સુખદુઃખાભ્યાં નાવશ્યં પરિકૃષ્યતે

અપવિત્રમસદ્રૂપં મોહનં ભયકારણમ્ ।
દૃશ્યમાભાસમાભોગિ બન્ધમાભાવયાનઘ

માયૈષા સા હ્યવિદ્યૈષા ભાવનૈષા ભયાવહા । ।
સંવિદસ્તન્મયત્વં યત્તત્કર્મેતિ વિદુર્બુધાઃ

દૃષ્ટ્વા દૃશ્યૈકતાનત્વં વિદ્ધિ ત્વં મોહનં મનઃ ।
પ્રમાર્જયેવ તન્મિથ્યા મહામલિનકર્દમમ્

દૃશ્યતન્મયતા યૈષા સ્વભાવસ્થાનુભૂયતે ।
સંસારમદિરા સેયમવિદ્યેત્યુચ્યતે બુધૈઃ

અનયોપહતો લોકઃ કલ્યાણં નાધિગચ્છતિ ।
ભાસ્વરં તાપનાલોકં પટલાન્ધેક્ષણો યથા

સ્વયમુત્પદ્યતે સા ચ સંકલ્પાદ્વ્યોમવૃક્ષવત્ ।
અસંકલ્પનમાત્રેણ ભાવનાયાં મહામતે

ક્ષીણાયાં સ્વરસાદેવ વિમર્શેન વિલાસિના ।
અસંસઙ્ગઃ પદાર્થેષુ સર્વેષુ સ્થિરતાં ગતઃ

સત્યદૃષ્ટૌ પ્રપન્નાયામસત્યે ક્ષયમાગતે ।
નિર્વિકલ્પચિદચ્છાત્મા સ આત્મા સમવાપ્યતે

ન સત્તા યસ્ય નાસત્તા ન સુખં નાપિ દુઃખિતા ।
કેવલં કેવલીભાવો યસ્યાન્તરુપલભ્યતે

અભવ્યયા ભાવનયા ન ચિત્તેન્દ્રિયદૃષ્ટિભિઃ ।
આત્મનોઽનન્યભૂતાભિરપિ યઃ પરિવર્જિતઃ

વાસનાભિરનન્તાભિર્વ્યોમેવ ઘનરાજિભિઃ ।
સંદિગ્ધાયાં યથા રજ્જ્વાં સર્પતત્ત્વં તથૈવ હિ

ચિદાકાશાત્મના બન્ધસ્ત્વબન્ધેનૈવ કલ્પિતઃ ।
કલ્પિતં કલ્પિતં વસ્તુ પ્રતિકલ્પનયાન્યથા

તદેવાન્યત્વમાદત્તે ખમહોરાત્રયોરિવ ।
યદતુચ્છમનાયાસમનુપાધિ ગતભ્રમમ્

તત્તત્કલ્પનયાતીતં તત્સુખાયૈવ કલ્પતે ।
શૂન્ય એવ કુસૂલે તુ સિંહોઽસ્તીતિ ભયં યથા

શૂન્ય એવ શરીરેઽન્તર્બદ્ધોઽસ્મીતિ ભયં તથા ।
શૂન્ય એવ કુસૂલે તુ પ્રેક્ષ્ય સિંહો ન લભ્યતે

તથા સંસારબન્ધાર્થઃ પ્રેક્ષિતોઽસૌ ન લભ્યતે ।
ઇદં જગદયં ચાહમિતિ સંભ્રાન્તમુત્થિતમ્

બાલાનાં મધ્યમે કાલે છાયા વૈતાલિકી યથા ।
કલ્પનાવશતો જન્તોર્ભાવાભાવશુભાશુભાઃ

ક્ષણાદસત્તામાયાન્તિ સત્તામપિ પુનઃ ક્ષણાત્।
માતૈવ ગૃહિણીભાવગૃહીતા કણ્ઠલમ્બિની

કરોતિ ગૃહિણીકાર્યં સુરતાનન્દદા સતી ।
કાન્તૈવ માતૃભાવેન ગૃહીતા કણ્ઠલમ્બિની

નૂનં વિસ્મારયત્યેવ મન્મથં માતૃભાવનાત્ ।
ભાવાનુસારિફલદં પદાર્થૌઘમવેક્ષ્ય ચ

ન જ્ઞેનેહ પદાર્થેષુ રૂપમેકમુદીર્યતે ।
દૃઢભાવનયા ચેતો યદ્યથા ભાવયત્યલમ્

તત્તત્ફલં તદાકારં તાવત્કાલં પ્રપશ્યતિ ।
ન તદસ્તિ ન યત્સત્યં ન તદસ્તિ ન યન્મૃષા

યદ્યથા યેન નિર્ણીતં તત્તથા તેન લક્ષ્યતે ।
ભાવિતાકાશમાતઙ્ગં વ્યોમહસ્તિતયા મનઃ

વ્યોમકાનનમાતઙ્ગીં વ્યોમસ્થામનુધાવતિ ।
તસ્માત્સંકલ્પમેવ ત્વં સર્વભાવમયાત્મકમ્

ત્યજ રામ સુષુપ્તસ્થઃ સ્વાત્મનૈવ ભવાત્મનઃ ।
મણિર્હિ પ્રતિબિમ્બાનાં પ્રતિષેધક્રિયાં પ્રતિ

ન શક્તો જડભાવેન નતુ રામ ભવાદૃશઃ ।
યદાત્મનિ જગદ્રામ તવેહ પ્રતિબિમ્બતિ

તદવસ્ત્વિતિ નિર્ણીય મા તેનાગચ્છ રઞ્જનમ્ ।
તદેવ સત્યમિતિ વાપ્યભિન્નં પરમાત્મનઃ

મત્વાન્તસ્ત્વમનાદ્યન્તં ભાવયાત્માનમાત્મના ।
ચેતસિ પ્રતિબિમ્બન્તિ યે ભાવાસ્તવ રાઘવ ।
રઞ્જયન્ત્વન્યસક્તત્વાન્મા તે ત્વાં સ્ફટિકં યથા

સ્ફટિકમમનનં યથા વિશન્તિ
પ્રકટતયા ન ચ રઞ્જના વિચિત્રા ।
ઇહ હિ વિમનનં તથા વિશન્તુ
પ્રકટતયા ભુવનૈષણા ભવન્તમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષુ સ્થિતિપ્રકરણે વિજ્ઞાનવાદો નામૈકવિંશઃ સર્ગઃ