Yoga Vasistha · Chapter 4.19

ekonaviṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
jīvabījaṃ paraṃ brahma sarvatra khamiva sthitam /
tena jīvodarajagatyapi jīvo'styanekadhā

ciddhanaikaghanātmatvājjīvāntarjīvajātayaḥ /
kadalīdalavatsanti kīṭā iva dharodare

yo yo nāma yathā grīṣme kalpasvedādbhavetkṛmiḥ /
yadyaddṛśyaṃ śuddhacitkhaṃ tajjīvo bhavati svataḥ

yathā yathā yatante te jīvakāḥ svātmasiddhaye /
tathā tathā bhavantyāśu vicitropāsanakramaiḥ

devāndevayajo yānti yakṣā yakṣāntvrajanti hi /
brahma brahmayajo yānti yadatucchaṃ tadāśrayet

sa mukto bhṛguputro hi nirmalatvātsvasaṃvidaḥ /
baddhaḥ prathamadṛṣṭena dṛśyenāśu svabhāvataḥ

bhuvi jātā parimlānā bālā yatprathamaṃ puraḥ /
saṃvitprāpnoti tadrūpā bhavatyanyā na kācana

śrīrāma uvāca /
jāgratsvapnadaśābhedaṃ bhagavanvaktumarhasi /
kathaṃ ca jāgrajjāgratsyātsvapno jāgradbhamaḥ katham

śrīvasiṣṭha uvāca /
sthirapratyayayuktaṃ yattajjāgraditi kathyate /
asthirapratyayaṃ yatsyāttatsvapnaḥ samudāhṛtaḥ

jāgrattve kṣaṇadṛṣṭaḥ syātsvapnaḥ kālāntare sthitaḥ /
tajjāgratsvapnatāmeti svapno jāgrattvamṛcchati

jāgratsvapnadaśābhedo na sthirāsthirate vinā /
samaḥ sadaiva sarvatra samasto'nubhavo'nayoḥ

svapno'pi svapnasamaye sthairyājjāgrattvamṛcchati /
asthairyājjāgradevāste svapnastādṛśabodhataḥ

svapno'pi jāgradbuddhyaṃśo jāgrattvamanugacchati /
svapnatā svapnabuddhyā tu yathāsaṃvedanaṃ sthitam

yattu yāvatsthiraṃ buddhaṃ tattāvajjāgraducyate /
kṣaṇabhaṅgāttu tatsvapno yathā bhavati tacchruṇu

jīvadhātuḥ śarīre'ntarvidyate yena jīvyate /
tejo vīryaṃ jīvadhāturityādyabhidhamaṅga yat

vyavahārī yadā kāyo manasā karmaṇā girā /
bhavettadā marunnunno jīvadhātuḥ prasarpati

tasminprasarpatyaṅgeṣu sarvā saṃvidudeti hi /
dṛṣṭatvātpraiti cittākhyamantarlīnajagadbhramam

īkṣaṇādiṣu randhreṣu prasarantī bahirmayam /
nānākāravikārāḍhyaṃ rūpamātmani paśyati

sthiratvāttattathaivātha jāgradityavagamyate /
jāgratkrama iti proktaḥ suṣuptādikramaṃ śrṛṇu

manasā karmaṇā vācā yadā kṣubhyati no vapuḥ /
śāntātmā tiṣṭhati svastho jīvadhātustadā tvasau

samatāmāgatairvātaiḥ kṣobhyate na hṛdambare /
nirvātasadane dīpo yathā''lokaikakārakaḥ

tataḥ sarati nāṅgeṣu saṃvitkṣubhyati tena no /
na cekṣaṇādīnyāyāti randhrāṇyāyāti no bahiḥ

jīvo'ntareva sphurati tailasaṃvidyathā tile /
śītasaṃviddhima iva snehasaṃvidyathā ghṛte

jīvākārā kalā kāciccitiḥ svacchatayātmani /
daśāmāyāti sauṣuptiṃ saumyavātāṃ vicetanām

jñātvā vaicityuparate sāmyaṃ vyavaharannapi /
jāgratsvapnasuṣupteṣu saṃbuddhasturyavānsmṛtaḥ

suṣupte saumyatāṃ yātaiḥ prāṇaiḥ saṃcālyate yadā /
sa jīvadhātuḥ sā saṃvittataścittatayoditā

svāntaḥsaṃsthajagajjālaṃ bhāvābhāvaiḥ kramabhramaiḥ /
paśyati svāntarevāśu sphāraṃ bīja iva drumam

jīvadhāturyadā vātaiḥ kiṃcitsaṃkṣubhyate bhṛśam /
tato'smyahaṃ supta iti paśyatyātmani khe gatim

yadāmbhasā plāvyate'sau tadā vāryādisaṃbhramam /
antarevānubhavati svāmodaṃ kusumaṃ yathā

yadā pittādinākrāntastadā grīṣmādisaṃbhramam /
antarevāmubhavati sphāraṃ bahirivākhilam //
raktāpūrṇo raktavarṇāndeśānkālānbahiryathā /
paśyatyanubhavātmatvāttatraiva ca nimajjati

sevate vāsanāṃ yāṃ tāṃ so'ntaḥ paśyati nidritaḥ /
pavanakṣobhito randhrairbahirakṣādibhiryathā

anākrāntendriyacchidro yataḥ kṣubdho'ntareva saḥ /
saṃvidānubhavatyāśu sa svapna iti kathyate

samākrāntendriyacchidro yaḥ kṣubdho vāyunā yadā /
paripaśyati tajjāgradityāhurmunisattamāḥ

iti viditavatā tvayādhunāntaḥ
prathitamahāmatineha satyatākhyā /
asati jagati naiva bhāvanīyā
mṛtihatisaṃhṛtidoṣabhāvanī yā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० sthitiprakaraṇe jāgratsvapnasuṣuptiturīyasvarūpavicāro nāmaikonaviṃśaḥ sargaḥ