Yoga Vasistha · Chapter 4.18

aṣṭādaśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
sarvasaṃsṛtikhaṇḍeṣu bhūtabījakalātmanaḥ /
tanmātrapratibhāsasya pratibhāsena bhinnatā

pravṛttirvā nivṛttirvā tanmātrāvṛttipūrvakam /
sarvasya jīvajātasya suṣuptatvādanantaram

pravṛttibhājo ye jīvāste tanmātrapradarśinaḥ /
tanmātraikatayā sargānmithaḥ paśyanti kalpitān

tanmātraikyapraṇālena citrāḥ sargajalāśayāḥ /
parasparaṃ saṃmilanti ghanatāṃ yānti cābhitaḥ

kecitpṛthaksthitigatāḥ pṛthageva layaṃ gatāḥ /
kecinmithaḥ saṃmilitā jagadguñjā sthitākṣatā

jagadruñjāsahasrāṇi yatrāsaṃkhyānyaṇāvaṇau /
aparasparalagnāni kānanaṃ brahma nāma tat

mithaḥ saṃmilanenaitā ghanatāṃ samupāgatāḥ /
yadyadyatra yathā rūḍhaṃ tattatpaśyati netarat

vartamānaṃ manorājyaṃ naiṣphalyaṃ samupāgatā /
sā kṛttirmanaso jñeyā tasya jīvaparamparā

parasparaṃ saṃmilatāṃ sargāṇāṃ rūḍhabhāvinām /
dehasattā bhṛśaṃ rūḍhā dehābhāvastu vismṛtiḥ

dehatvaparirūḍhatvācciddhemnā vismṛtātmanā /
mithyānubhūtā'vidyā tu śuddhā kaṭakatāmitā

yathā śuddhaḥ prāṇamarutparaprāṇādivedanāt /
vetti vedyaṃ manorājyaṃ tathā sargāntarāśrayam

sarveṣāṃ jīvarāśīnāmātmāvasthātrayaṃ śritaḥ /
jāgratsvapnasuṣuptyākhyamatra deho na kāraṇam

evamātmani jīvatve satyavasthātrayātmani /
nacāmbhasīva vīcitvamasminkacati dehatā

citkalāpadamāsādya suṣuptāntapadasthitam /
buddho nivartete jīvo mūḍhaḥ sarge pravartate

dvayorekasvarūpaiva svasauhārdanidarśanāt /
ajñaḥ suṣupto'saṃbuddho jīvaḥ kaścitsa sargabhāk

sarvagatvāccitaḥ kaścitparasargeṇa nīyate /
sarge sarge pṛthagrūpaṃ santi sargāntarāṇyapi

teṣvapyantasthasargaughāḥ kadalīdalapīṭhavat /
sarvasargāntarādūraṃ patrapīvaravṛttimat

svabhāvaśītalaṃ brahma kadalīdalamaṇḍapaḥ /
kadalyāmanyatā nāsti yathā patraśateṣvapi

brahmatattve'nyatā nāsti tathā sargaśateṣvapi /
bījameva rasātphullaṃ bhūtvā bījaṃ punarbhavet

tathā brahma mano bhūtvā bodhādbrahma paraṃ bhavet /
rasakāraṇakaṃ bījaṃ phalabhāvena jṛmbhate

brahmakāraṇako jīvo jagadrūpeṇa jṛmbhate /
rasasya kāraṇaṃ kiṃ syāditi vaktuṃ na yujyate

brahmaṇaḥ kāraṇaṃ kiṃ syāditi vaktuṃ na yujyate /
svabhāvo nirviśeṣatvātparo vaktuṃ na yujyate

nākāraṇe kāraṇādi pare vastvādikāraṇe /
vicāraṇīyaḥ sāro hi kimasāravicāraṇaiḥ

bījaṃ jahadbījavapuḥ phalībhūtaṃ vilokyate /
brahmājahannijavapuḥ phalaṃ bīje ca saṃsthitam

bījasyākṛtimatsarvaṃ tenānākṛtimatpadam /
na yujyate samīkartuṃ tasmānnāstyupamā śive

svameva jāyate'svābhaṃ na ca tajjāyate'nyadṛk /
ato na jātaṃ nājātaṃ viddhi brahma nabho jagat

dṛśyaṃ paśyansvamātmānaṃ na draṣṭā saṃprapaśyati /
prapañcākrāntasaṃvitteḥ kasyodeti nijā sthitiḥ

mṛgatṛṣṇājalabhrāntau satyāṃ kaiva vidagdhatā /
vidagdhatāyāṃ satyāṃ tu kaivāsau mṛgatṛṣṇikā

ākāśaviśado draṣṭā sarvāṅgo'pi na paśyati /
netraṃ nijamivātmānaṃ dṛśībhūtamaho bhramaḥ

ākāśaviśado draṣṭā sarvāṅgo'pi na paśyati /
teṣāṃ nijamivātmānaṃ dṛśībhūtamivābhramaḥ

ākāśaviśadaṃ brahma yatnenāpi na labhyate /
dṛśye dṛśyatayā dṛṣṭe tvasya lābhaḥ sudūrataḥ

tādṛgbhāvasvarūpeṇa vinā yatra na dṛśyate /
tatrāpi dūrodastaiva draṣṭuḥ sūkṣmasya dṛśyatā

dṛśyaṃ ca dṛśyate tena draṣṭā rāma na dṛśyate /
draṣṭaiva saṃbhavatyeko natu dṛśyamihāsti hi

draṣṭā sarvātmako dṛśye sthitaścetkaiva draṣṭṛtā /
sarvaśaktimatā rājñā yadyatsaṃpadyate yathā

tattathānubhavatyāśu sa evodeti tattathā /
yathā madhurasollāsaḥ khaṇḍo bhavati bhāsuraḥ

rasatāmajahaccaiva phalapuṣpalatonnataḥ /
cidullāsastathā jīvo bhūyo bhavati dehakaḥ

cinmātratāṃ tāmajahadeva darśanadṛkmayam /
antaḥsvānubhavaścaiva jagatsvapnaṃ prapaśyati

ahaṃtādirase bhaume khaṇḍakatvamivātmani /
nānākhaṇḍasahasraughairadvitīyairnijātmanaḥ

yathodeti raso bhaumaścittathodetyasaṃbhramam /
cidrasollāsavṛkṣāṇāṃ kacatāmātmanātmani

dṛśyaśākhāśatāḍyānāmiha nānto'vagamyate /
khaṇḍaḥ pratyekamevāyaṃ yathā rasacamatkṛtim

svādayatyevameṣā citpṛthakpaśyati saṃsthitim /
yā yodeti yathā yasyā jīvaśakteḥ svasaṃsṛtiḥ

tāṃ tāṃ tathaiti sā svātmacidrūpabhuvanasthitim /
jīvasaṃsṛtayaḥ kāścinpramilanti parasparam

svayaṃ vihṛtya saṃsāre śāmyanti cirakālataḥ /
sūkṣmayā parayā dṛṣṭyā tvaṃ paśya jñānacetasā

jagajvālasahasrāṇi paramāṇvantareṣvapi /
citte nabhasi pāṣāṇe jvālāyāmanile jale

santi saṃsāralakṣāṇi tile tailamivākhile /
siddhimeti yadā cetastadā jīvo bhaveccitiḥ

śuddhā ca sā sarvagatā tena tanmelanaṃ mithaḥ /
sarveṣāṃ padmajādīnāṃ svasattābhramarūpakaḥ

jagaddīrghamahāsvapnaḥ so'yamantaḥ samutthitaḥ /
svapnātsvapnāntaraṃ yānti kāścidbhūtaparamparāḥ

tenopalambhaḥ kuḍyādāvasau dṛḍhataraḥ sthitaḥ /
yadyatra cidbhāvayati tattatrāśu bhavatyalam

tayā svapne'pi yadṛṣṭaṃ tatkāle satyameva tat /
cidaṇorantare santi samastānubhavāṇavaḥ

[ yathā bījāntare patralatāpuṣpaphalāṇavaḥ /
paramāṇujagatyantarmanye citparamāṇavaḥ /
līnamākāśamākāśe dvaitaikyabhramamutsṛja

deśakālakriyādravyaiḥ svairevāṇubhireva cit /
aṇūnanubhavatyantaritarāṇi nasaṃbhavāt

svayaṃ sargasya kacitaḥ svapne cidaṇukhaṇḍakaḥ /
brahmādeḥ kīṭaniṣṭhasya dehadṛṣṭyānubhāvitaḥ

kacitaṃ kiṃcideveha vastutastu na kiṃcana /
svayaṃ satyaṃ svādayante dvaitaṃ citparamāṇavaḥ

svayaṃ prakacati sphāradehaścidaṇukhaṇḍakaḥ /
netrādikusumadvāraiḥ saṃvidāmodamudgiran

saṃpaśyatitarāṃ kaścidvahīrūpeṇa ciddhaṭaḥ /
sarvagatvādanāśitvādṛśyabījasya vai citeḥ

antarevākhilaṃ kaścitpaśyatyavimalaṃ jagat /
tatrātikālakalanādunmajjati nimajjati

svapnātsvapnāntaraṃ tatra tathā paśyanpunaḥpunaḥ /
mithyā vaṭeṣu luṭhati śileva śikharacyutā

kecitsaṃmilitāḥ kecidātmanyevābhrame sthitāḥ /
magnāḥ svasaṃvitprasare sphuranto dehakhaṇḍakāḥ

svayamantaḥ prapaśyanti ye jagajjīvavibhramam /
taistaiḥ kaiścittataṃ dṛśyamasatsvapnavadāśritam

sarvātmatvātsvabhāvasya taddṛśyaṃ satyamātmani /
sarvagaṃ vidyate yatra tatra sarvamudeti hi

jīvāntaḥ pratibhāsasya sarvasya punarantare /
jīvakhaṇḍa udetyuccaistasyāntaritaro'pi ca

jīvāntarjāyate jīvastasyāntarapi jīvakaḥ /
sarvatra rambhādalavajjīvo jīvāntareva hi

dṛśyabuddhiparāvṛttau samametadanantaram /
hemnīva kaṭakāditvaṃ parijñātaṃ vinaśyati

vicāro yasya nodeti ko'haṃ kimidamityalam /
tasyāntarna vimukto'sau dīrgho jīvajvarabhramaḥ

vicāraḥ saphalastasya vijñeyo yasya sanmateḥ /
dinānudinamāyāti tānavaṃ bhogagṛdhratā

yathā dehopayuktaṃ hi karotyārogyamauṣadham /
tathendriyajaye'bhyaste vivekaḥ phalito bhavet

viveko'sti vacasyeva citre'gniriva bhāsvaraḥ /
yasya tenāparityaktā duḥkhāyaivāvivekitā

yathā sparśena pavanaḥ sattāmāyāti no girā /
tathecchātānavenaiva viveko'sya vibudhyate

citrāmṛtaṃ nāmṛtameva viddhi
citrānalaṃ nānalameva viddhi /
citrāṅganā nūnamanaṅganeti
vācā vivekastvaviveka eva

pūrvaṃ vivekena tanutvameti
rāgo'tha vairaṃ ca samūlameva /
paścātparikṣīyata eva yatnaḥ
sa pāvano yatra vivekitāsti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० sthitiprakaraṇe jīvanakhaṇḍakāvatāro nāmāṣṭādaśaḥ sargaḥ