યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.19

એકોનવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જીવબીજં પરં બ્રહ્મ સર્વત્ર ખમિવ સ્થિતમ્ ।
તેન જીવોદરજગત્યપિ જીવોઽસ્ત્યનેકધા

ચિદ્ધનૈકઘનાત્મત્વાજ્જીવાન્તર્જીવજાતયઃ ।
કદલીદલવત્સન્તિ કીટા ઇવ ધરોદરે

યો યો નામ યથા ગ્રીષ્મે કલ્પસ્વેદાદ્ભવેત્કૃમિઃ ।
યદ્યદ્દૃશ્યં શુદ્ધચિત્ખં તજ્જીવો ભવતિ સ્વતઃ

યથા યથા યતન્તે તે જીવકાઃ સ્વાત્મસિદ્ધયે ।
તથા તથા ભવન્ત્યાશુ વિચિત્રોપાસનક્રમૈઃ

દેવાન્દેવયજો યાન્તિ યક્ષા યક્ષાન્ત્વ્રજન્તિ હિ ।
બ્રહ્મ બ્રહ્મયજો યાન્તિ યદતુચ્છં તદાશ્રયેત્

સ મુક્તો ભૃગુપુત્રો હિ નિર્મલત્વાત્સ્વસંવિદઃ ।
બદ્ધઃ પ્રથમદૃષ્ટેન દૃશ્યેનાશુ સ્વભાવતઃ

ભુવિ જાતા પરિમ્લાના બાલા યત્પ્રથમં પુરઃ ।
સંવિત્પ્રાપ્નોતિ તદ્રૂપા ભવત્યન્યા ન કાચન

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નદશાભેદં ભગવન્વક્તુમર્હસિ ।
કથં ચ જાગ્રજ્જાગ્રત્સ્યાત્સ્વપ્નો જાગ્રદ્ભમઃ કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્થિરપ્રત્યયયુક્તં યત્તજ્જાગ્રદિતિ કથ્યતે ।
અસ્થિરપ્રત્યયં યત્સ્યાત્તત્સ્વપ્નઃ સમુદાહૃતઃ

જાગ્રત્ત્વે ક્ષણદૃષ્ટઃ સ્યાત્સ્વપ્નઃ કાલાન્તરે સ્થિતઃ ।
તજ્જાગ્રત્સ્વપ્નતામેતિ સ્વપ્નો જાગ્રત્ત્વમૃચ્છતિ

જાગ્રત્સ્વપ્નદશાભેદો ન સ્થિરાસ્થિરતે વિના ।
સમઃ સદૈવ સર્વત્ર સમસ્તોઽનુભવોઽનયોઃ

સ્વપ્નોઽપિ સ્વપ્નસમયે સ્થૈર્યાજ્જાગ્રત્ત્વમૃચ્છતિ ।
અસ્થૈર્યાજ્જાગ્રદેવાસ્તે સ્વપ્નસ્તાદૃશબોધતઃ

સ્વપ્નોઽપિ જાગ્રદ્બુદ્ધ્યંશો જાગ્રત્ત્વમનુગચ્છતિ ।
સ્વપ્નતા સ્વપ્નબુદ્ધ્યા તુ યથાસંવેદનં સ્થિતમ્

યત્તુ યાવત્સ્થિરં બુદ્ધં તત્તાવજ્જાગ્રદુચ્યતે ।
ક્ષણભઙ્ગાત્તુ તત્સ્વપ્નો યથા ભવતિ તચ્છ્રુણુ

જીવધાતુઃ શરીરેઽન્તર્વિદ્યતે યેન જીવ્યતે ।
તેજો વીર્યં જીવધાતુરિત્યાદ્યભિધમઙ્ગ યત્

વ્યવહારી યદા કાયો મનસા કર્મણા ગિરા ।
ભવેત્તદા મરુન્નુન્નો જીવધાતુઃ પ્રસર્પતિ

તસ્મિન્પ્રસર્પત્યઙ્ગેષુ સર્વા સંવિદુદેતિ હિ ।
દૃષ્ટત્વાત્પ્રૈતિ ચિત્તાખ્યમન્તર્લીનજગદ્ભ્રમમ્

ઈક્ષણાદિષુ રન્ધ્રેષુ પ્રસરન્તી બહિર્મયમ્ ।
નાનાકારવિકારાઢ્યં રૂપમાત્મનિ પશ્યતિ

સ્થિરત્વાત્તત્તથૈવાથ જાગ્રદિત્યવગમ્યતે ।
જાગ્રત્ક્રમ ઇતિ પ્રોક્તઃ સુષુપ્તાદિક્રમં શ્રૃણુ

મનસા કર્મણા વાચા યદા ક્ષુભ્યતિ નો વપુઃ ।
શાન્તાત્મા તિષ્ઠતિ સ્વસ્થો જીવધાતુસ્તદા ત્વસૌ

સમતામાગતૈર્વાતૈઃ ક્ષોભ્યતે ન હૃદમ્બરે ।
નિર્વાતસદને દીપો યથાઽઽલોકૈકકારકઃ

તતઃ સરતિ નાઙ્ગેષુ સંવિત્ક્ષુભ્યતિ તેન નો ।
ન ચેક્ષણાદીન્યાયાતિ રન્ધ્રાણ્યાયાતિ નો બહિઃ

જીવોઽન્તરેવ સ્ફુરતિ તૈલસંવિદ્યથા તિલે ।
શીતસંવિદ્ધિમ ઇવ સ્નેહસંવિદ્યથા ઘૃતે

જીવાકારા કલા કાચિચ્ચિતિઃ સ્વચ્છતયાત્મનિ ।
દશામાયાતિ સૌષુપ્તિં સૌમ્યવાતાં વિચેતનામ્

જ્ઞાત્વા વૈચિત્યુપરતે સામ્યં વ્યવહરન્નપિ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ સંબુદ્ધસ્તુર્યવાન્સ્મૃતઃ

સુષુપ્તે સૌમ્યતાં યાતૈઃ પ્રાણૈઃ સંચાલ્યતે યદા ।
સ જીવધાતુઃ સા સંવિત્તતશ્ચિત્તતયોદિતા

સ્વાન્તઃસંસ્થજગજ્જાલં ભાવાભાવૈઃ ક્રમભ્રમૈઃ ।
પશ્યતિ સ્વાન્તરેવાશુ સ્ફારં બીજ ઇવ દ્રુમમ્

જીવધાતુર્યદા વાતૈઃ કિંચિત્સંક્ષુભ્યતે ભૃશમ્ ।
તતોઽસ્મ્યહં સુપ્ત ઇતિ પશ્યત્યાત્મનિ ખે ગતિમ્

યદામ્ભસા પ્લાવ્યતેઽસૌ તદા વાર્યાદિસંભ્રમમ્ ।
અન્તરેવાનુભવતિ સ્વામોદં કુસુમં યથા

યદા પિત્તાદિનાક્રાન્તસ્તદા ગ્રીષ્માદિસંભ્રમમ્ ।
અન્તરેવામુભવતિ સ્ફારં બહિરિવાખિલમ્ ॥
રક્તાપૂર્ણો રક્તવર્ણાન્દેશાન્કાલાન્બહિર્યથા ।
પશ્યત્યનુભવાત્મત્વાત્તત્રૈવ ચ નિમજ્જતિ

સેવતે વાસનાં યાં તાં સોઽન્તઃ પશ્યતિ નિદ્રિતઃ ।
પવનક્ષોભિતો રન્ધ્રૈર્બહિરક્ષાદિભિર્યથા

અનાક્રાન્તેન્દ્રિયચ્છિદ્રો યતઃ ક્ષુબ્ધોઽન્તરેવ સઃ ।
સંવિદાનુભવત્યાશુ સ સ્વપ્ન ઇતિ કથ્યતે

સમાક્રાન્તેન્દ્રિયચ્છિદ્રો યઃ ક્ષુબ્ધો વાયુના યદા ।
પરિપશ્યતિ તજ્જાગ્રદિત્યાહુર્મુનિસત્તમાઃ

ઇતિ વિદિતવતા ત્વયાધુનાન્તઃ
પ્રથિતમહામતિનેહ સત્યતાખ્યા ।
અસતિ જગતિ નૈવ ભાવનીયા
મૃતિહતિસંહૃતિદોષભાવની યા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિતુરીયસ્વરૂપવિચારો નામૈકોનવિંશઃ સર્ગઃ