યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.18

અષ્ટાદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વસંસૃતિખણ્ડેષુ ભૂતબીજકલાત્મનઃ ।
તન્માત્રપ્રતિભાસસ્ય પ્રતિભાસેન ભિન્નતા

પ્રવૃત્તિર્વા નિવૃત્તિર્વા તન્માત્રાવૃત્તિપૂર્વકમ્ ।
સર્વસ્ય જીવજાતસ્ય સુષુપ્તત્વાદનન્તરમ્

પ્રવૃત્તિભાજો યે જીવાસ્તે તન્માત્રપ્રદર્શિનઃ ।
તન્માત્રૈકતયા સર્ગાન્મિથઃ પશ્યન્તિ કલ્પિતાન્

તન્માત્રૈક્યપ્રણાલેન ચિત્રાઃ સર્ગજલાશયાઃ ।
પરસ્પરં સંમિલન્તિ ઘનતાં યાન્તિ ચાભિતઃ

કેચિત્પૃથક્સ્થિતિગતાઃ પૃથગેવ લયં ગતાઃ ।
કેચિન્મિથઃ સંમિલિતા જગદ્ગુઞ્જા સ્થિતાક્ષતા

જગદ્રુઞ્જાસહસ્રાણિ યત્રાસંખ્યાન્યણાવણૌ ।
અપરસ્પરલગ્નાનિ કાનનં બ્રહ્મ નામ તત્

મિથઃ સંમિલનેનૈતા ઘનતાં સમુપાગતાઃ ।
યદ્યદ્યત્ર યથા રૂઢં તત્તત્પશ્યતિ નેતરત્

વર્તમાનં મનોરાજ્યં નૈષ્ફલ્યં સમુપાગતા ।
સા કૃત્તિર્મનસો જ્ઞેયા તસ્ય જીવપરમ્પરા

પરસ્પરં સંમિલતાં સર્ગાણાં રૂઢભાવિનામ્ ।
દેહસત્તા ભૃશં રૂઢા દેહાભાવસ્તુ વિસ્મૃતિઃ

દેહત્વપરિરૂઢત્વાચ્ચિદ્ધેમ્ના વિસ્મૃતાત્મના ।
મિથ્યાનુભૂતાઽવિદ્યા તુ શુદ્ધા કટકતામિતા

યથા શુદ્ધઃ પ્રાણમરુત્પરપ્રાણાદિવેદનાત્ ।
વેત્તિ વેદ્યં મનોરાજ્યં તથા સર્ગાન્તરાશ્રયમ્

સર્વેષાં જીવરાશીનામાત્માવસ્થાત્રયં શ્રિતઃ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાખ્યમત્ર દેહો ન કારણમ્

એવમાત્મનિ જીવત્વે સત્યવસ્થાત્રયાત્મનિ ।
નચામ્ભસીવ વીચિત્વમસ્મિન્કચતિ દેહતા

ચિત્કલાપદમાસાદ્ય સુષુપ્તાન્તપદસ્થિતમ્ ।
બુદ્ધો નિવર્તેતે જીવો મૂઢઃ સર્ગે પ્રવર્તતે

દ્વયોરેકસ્વરૂપૈવ સ્વસૌહાર્દનિદર્શનાત્ ।
અજ્ઞઃ સુષુપ્તોઽસંબુદ્ધો જીવઃ કશ્ચિત્સ સર્ગભાક્

સર્વગત્વાચ્ચિતઃ કશ્ચિત્પરસર્ગેણ નીયતે ।
સર્ગે સર્ગે પૃથગ્રૂપં સન્તિ સર્ગાન્તરાણ્યપિ

તેષ્વપ્યન્તસ્થસર્ગૌઘાઃ કદલીદલપીઠવત્ ।
સર્વસર્ગાન્તરાદૂરં પત્રપીવરવૃત્તિમત્

સ્વભાવશીતલં બ્રહ્મ કદલીદલમણ્ડપઃ ।
કદલ્યામન્યતા નાસ્તિ યથા પત્રશતેષ્વપિ

બ્રહ્મતત્ત્વેઽન્યતા નાસ્તિ તથા સર્ગશતેષ્વપિ ।
બીજમેવ રસાત્ફુલ્લં ભૂત્વા બીજં પુનર્ભવેત્

તથા બ્રહ્મ મનો ભૂત્વા બોધાદ્બ્રહ્મ પરં ભવેત્ ।
રસકારણકં બીજં ફલભાવેન જૃમ્ભતે

બ્રહ્મકારણકો જીવો જગદ્રૂપેણ જૃમ્ભતે ।
રસસ્ય કારણં કિં સ્યાદિતિ વક્તું ન યુજ્યતે

બ્રહ્મણઃ કારણં કિં સ્યાદિતિ વક્તું ન યુજ્યતે ।
સ્વભાવો નિર્વિશેષત્વાત્પરો વક્તું ન યુજ્યતે

નાકારણે કારણાદિ પરે વસ્ત્વાદિકારણે ।
વિચારણીયઃ સારો હિ કિમસારવિચારણૈઃ

બીજં જહદ્બીજવપુઃ ફલીભૂતં વિલોક્યતે ।
બ્રહ્માજહન્નિજવપુઃ ફલં બીજે ચ સંસ્થિતમ્

બીજસ્યાકૃતિમત્સર્વં તેનાનાકૃતિમત્પદમ્ ।
ન યુજ્યતે સમીકર્તું તસ્માન્નાસ્ત્યુપમા શિવે

સ્વમેવ જાયતેઽસ્વાભં ન ચ તજ્જાયતેઽન્યદૃક્ ।
અતો ન જાતં નાજાતં વિદ્ધિ બ્રહ્મ નભો જગત્

દૃશ્યં પશ્યન્સ્વમાત્માનં ન દ્રષ્ટા સંપ્રપશ્યતિ ।
પ્રપઞ્ચાક્રાન્તસંવિત્તેઃ કસ્યોદેતિ નિજા સ્થિતિઃ

મૃગતૃષ્ણાજલભ્રાન્તૌ સત્યાં કૈવ વિદગ્ધતા ।
વિદગ્ધતાયાં સત્યાં તુ કૈવાસૌ મૃગતૃષ્ણિકા

આકાશવિશદો દ્રષ્ટા સર્વાઙ્ગોઽપિ ન પશ્યતિ ।
નેત્રં નિજમિવાત્માનં દૃશીભૂતમહો ભ્રમઃ

આકાશવિશદો દ્રષ્ટા સર્વાઙ્ગોઽપિ ન પશ્યતિ ।
તેષાં નિજમિવાત્માનં દૃશીભૂતમિવાભ્રમઃ

આકાશવિશદં બ્રહ્મ યત્નેનાપિ ન લભ્યતે ।
દૃશ્યે દૃશ્યતયા દૃષ્ટે ત્વસ્ય લાભઃ સુદૂરતઃ

તાદૃગ્ભાવસ્વરૂપેણ વિના યત્ર ન દૃશ્યતે ।
તત્રાપિ દૂરોદસ્તૈવ દ્રષ્ટુઃ સૂક્ષ્મસ્ય દૃશ્યતા

દૃશ્યં ચ દૃશ્યતે તેન દ્રષ્ટા રામ ન દૃશ્યતે ।
દ્રષ્ટૈવ સંભવત્યેકો નતુ દૃશ્યમિહાસ્તિ હિ

દ્રષ્ટા સર્વાત્મકો દૃશ્યે સ્થિતશ્ચેત્કૈવ દ્રષ્ટૃતા ।
સર્વશક્તિમતા રાજ્ઞા યદ્યત્સંપદ્યતે યથા

તત્તથાનુભવત્યાશુ સ એવોદેતિ તત્તથા ।
યથા મધુરસોલ્લાસઃ ખણ્ડો ભવતિ ભાસુરઃ

રસતામજહચ્ચૈવ ફલપુષ્પલતોન્નતઃ ।
ચિદુલ્લાસસ્તથા જીવો ભૂયો ભવતિ દેહકઃ

ચિન્માત્રતાં તામજહદેવ દર્શનદૃક્મયમ્ ।
અન્તઃસ્વાનુભવશ્ચૈવ જગત્સ્વપ્નં પ્રપશ્યતિ

અહંતાદિરસે ભૌમે ખણ્ડકત્વમિવાત્મનિ ।
નાનાખણ્ડસહસ્રૌઘૈરદ્વિતીયૈર્નિજાત્મનઃ

યથોદેતિ રસો ભૌમશ્ચિત્તથોદેત્યસંભ્રમમ્ ।
ચિદ્રસોલ્લાસવૃક્ષાણાં કચતામાત્મનાત્મનિ

દૃશ્યશાખાશતાડ્યાનામિહ નાન્તોઽવગમ્યતે ।
ખણ્ડઃ પ્રત્યેકમેવાયં યથા રસચમત્કૃતિમ્

સ્વાદયત્યેવમેષા ચિત્પૃથક્પશ્યતિ સંસ્થિતિમ્ ।
યા યોદેતિ યથા યસ્યા જીવશક્તેઃ સ્વસંસૃતિઃ

તાં તાં તથૈતિ સા સ્વાત્મચિદ્રૂપભુવનસ્થિતિમ્ ।
જીવસંસૃતયઃ કાશ્ચિન્પ્રમિલન્તિ પરસ્પરમ્

સ્વયં વિહૃત્ય સંસારે શામ્યન્તિ ચિરકાલતઃ ।
સૂક્ષ્મયા પરયા દૃષ્ટ્યા ત્વં પશ્ય જ્ઞાનચેતસા

જગજ્વાલસહસ્રાણિ પરમાણ્વન્તરેષ્વપિ ।
ચિત્તે નભસિ પાષાણે જ્વાલાયામનિલે જલે

સન્તિ સંસારલક્ષાણિ તિલે તૈલમિવાખિલે ।
સિદ્ધિમેતિ યદા ચેતસ્તદા જીવો ભવેચ્ચિતિઃ

શુદ્ધા ચ સા સર્વગતા તેન તન્મેલનં મિથઃ ।
સર્વેષાં પદ્મજાદીનાં સ્વસત્તાભ્રમરૂપકઃ

જગદ્દીર્ઘમહાસ્વપ્નઃ સોઽયમન્તઃ સમુત્થિતઃ ।
સ્વપ્નાત્સ્વપ્નાન્તરં યાન્તિ કાશ્ચિદ્ભૂતપરમ્પરાઃ

તેનોપલમ્ભઃ કુડ્યાદાવસૌ દૃઢતરઃ સ્થિતઃ ।
યદ્યત્ર ચિદ્ભાવયતિ તત્તત્રાશુ ભવત્યલમ્

તયા સ્વપ્નેઽપિ યદૃષ્ટં તત્કાલે સત્યમેવ તત્ ।
ચિદણોરન્તરે સન્તિ સમસ્તાનુભવાણવઃ

[ યથા બીજાન્તરે પત્રલતાપુષ્પફલાણવઃ ।
પરમાણુજગત્યન્તર્મન્યે ચિત્પરમાણવઃ ।
લીનમાકાશમાકાશે દ્વૈતૈક્યભ્રમમુત્સૃજ

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યૈઃ સ્વૈરેવાણુભિરેવ ચિત્ ।
અણૂનનુભવત્યન્તરિતરાણિ નસંભવાત્

સ્વયં સર્ગસ્ય કચિતઃ સ્વપ્ને ચિદણુખણ્ડકઃ ।
બ્રહ્માદેઃ કીટનિષ્ઠસ્ય દેહદૃષ્ટ્યાનુભાવિતઃ

કચિતં કિંચિદેવેહ વસ્તુતસ્તુ ન કિંચન ।
સ્વયં સત્યં સ્વાદયન્તે દ્વૈતં ચિત્પરમાણવઃ

સ્વયં પ્રકચતિ સ્ફારદેહશ્ચિદણુખણ્ડકઃ ।
નેત્રાદિકુસુમદ્વારૈઃ સંવિદામોદમુદ્ગિરન્

સંપશ્યતિતરાં કશ્ચિદ્વહીરૂપેણ ચિદ્ધટઃ ।
સર્વગત્વાદનાશિત્વાદૃશ્યબીજસ્ય વૈ ચિતેઃ

અન્તરેવાખિલં કશ્ચિત્પશ્યત્યવિમલં જગત્ ।
તત્રાતિકાલકલનાદુન્મજ્જતિ નિમજ્જતિ

સ્વપ્નાત્સ્વપ્નાન્તરં તત્ર તથા પશ્યન્પુનઃપુનઃ ।
મિથ્યા વટેષુ લુઠતિ શિલેવ શિખરચ્યુતા

કેચિત્સંમિલિતાઃ કેચિદાત્મન્યેવાભ્રમે સ્થિતાઃ ।
મગ્નાઃ સ્વસંવિત્પ્રસરે સ્ફુરન્તો દેહખણ્ડકાઃ

સ્વયમન્તઃ પ્રપશ્યન્તિ યે જગજ્જીવવિભ્રમમ્ ।
તૈસ્તૈઃ કૈશ્ચિત્તતં દૃશ્યમસત્સ્વપ્નવદાશ્રિતમ્

સર્વાત્મત્વાત્સ્વભાવસ્ય તદ્દૃશ્યં સત્યમાત્મનિ ।
સર્વગં વિદ્યતે યત્ર તત્ર સર્વમુદેતિ હિ

જીવાન્તઃ પ્રતિભાસસ્ય સર્વસ્ય પુનરન્તરે ।
જીવખણ્ડ ઉદેત્યુચ્ચૈસ્તસ્યાન્તરિતરોઽપિ ચ

જીવાન્તર્જાયતે જીવસ્તસ્યાન્તરપિ જીવકઃ ।
સર્વત્ર રમ્ભાદલવજ્જીવો જીવાન્તરેવ હિ

દૃશ્યબુદ્ધિપરાવૃત્તૌ સમમેતદનન્તરમ્ ।
હેમ્નીવ કટકાદિત્વં પરિજ્ઞાતં વિનશ્યતિ

વિચારો યસ્ય નોદેતિ કોઽહં કિમિદમિત્યલમ્ ।
તસ્યાન્તર્ન વિમુક્તોઽસૌ દીર્ઘો જીવજ્વરભ્રમઃ

વિચારઃ સફલસ્તસ્ય વિજ્ઞેયો યસ્ય સન્મતેઃ ।
દિનાનુદિનમાયાતિ તાનવં ભોગગૃધ્રતા

યથા દેહોપયુક્તં હિ કરોત્યારોગ્યમૌષધમ્ ।
તથેન્દ્રિયજયેઽભ્યસ્તે વિવેકઃ ફલિતો ભવેત્

વિવેકોઽસ્તિ વચસ્યેવ ચિત્રેઽગ્નિરિવ ભાસ્વરઃ ।
યસ્ય તેનાપરિત્યક્તા દુઃખાયૈવાવિવેકિતા

યથા સ્પર્શેન પવનઃ સત્તામાયાતિ નો ગિરા ।
તથેચ્છાતાનવેનૈવ વિવેકોઽસ્ય વિબુધ્યતે

ચિત્રામૃતં નામૃતમેવ વિદ્ધિ
ચિત્રાનલં નાનલમેવ વિદ્ધિ ।
ચિત્રાઙ્ગના નૂનમનઙ્ગનેતિ
વાચા વિવેકસ્ત્વવિવેક એવ

પૂર્વં વિવેકેન તનુત્વમેતિ
રાગોઽથ વૈરં ચ સમૂલમેવ ।
પશ્ચાત્પરિક્ષીયત એવ યત્નઃ
સ પાવનો યત્ર વિવેકિતાસ્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે જીવનખણ્ડકાવતારો નામાષ્ટાદશઃ સર્ગઃ