Yoga Vasistha · Chapter 4.15

pañcadaśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
vicārayantastattvajñā iti te jāgatīrgatīḥ /
samaṅgāyāstaṭāttasmātpraceluścañcalāsavaḥ

kramādākāśamākramya nirgatyāmbudakoṭaraiḥ /
saṃprāpuḥ siddhamārgeṇa kṣaṇānmandarakandaram

adhityakāyāṃ tasyādrerārdraparṇāvaguṇṭhitām /
dadarśa bhārgavaḥ śuṣkāṃ pūrvajanmodbhavāṃ tanum

uvācedaṃ ca he tāta tanvī tanuriyaṃ hi sā /
yā tvayā sukhasaṃbhogaiḥ purā samabhilālitā

iyaṃ sā mattanuryasyāḥ karpūrāgurucandanaiḥ /
aṅgamaṅgīkṛtasnehā dhātrī ciramalepayat

iyaṃ sā mattanuryasyā mandārakusumotkaraiḥ /
racitā śītalā śayyā merūpavanabhūmiṣu

iyaṃ sā mattanurmattadevastrīgaṇalālitā /
sarīsṛpamukhakṣuṇṇā paśya śete dharātale

candanodyānakhaṇḍeṣu mama tanvā yayānayā /
ciraṃ vilasitaṃ seyaṃ śuṣkakaṅkālatāṃ gatā

surāṅganāṅgasaṃsargāduttuṅgānaṅgabhaṅgayā /
cetovṛttyā rahitayā tanvādya mama śuṣyate

teṣu teṣu vilāseṣu tāsu tāsu daśāsu ca //
tathā tadbhāvanābandhaḥ kathaṃ svastho'si dehaka

hā tano śavanāmāsi tāpasaṃśoṣamāgatā /
kaṅkālatāṃ prayātāsi māṃ bhīṣayasi durbhage

dehenāhaṃvilāseṣu yenaiva mudito'bhavam /
kaṅkālatāmupagatāttasmādeva bibhemyaham

tārājālasamākāro yatra hāro'bhavatpurā /
mamorasi nilīyante tatra paśya pipīlikāḥ

dravatkāñcanakāntena lobhaṃ nītā varāṅganāḥ /
yena madvapuṣā tena paśya kaṅkālatohyate

paśya me vitatāsyena tāpasaṃśuṣkakṛttinā /
matkaṅkālakuvakreṇa vitrāsyante vane mṛgāḥ

paśyāmi saṃśuṣkatayā śavodaradarī mama /
prakāśārkāṃśujālena vivekeneva śobhate

mattanuḥ pariśuṣkeyaṃ sthitottānācalopale /
vairāgyaṃ nayatīvātmatucchatvenāntaraṃ satām

śabdarūparasasparśagandhalobhādvimuktayā /
nirvikalpasamādhyeva tadetacchuṣyate girau

muktācittapiśācena nūnaṃ sukhamivāsthitā /
tanurdaivatabhaṅgebhyo na bibheti manāgapi

saṃśānte cittavetāle yāmānandakalāṃ tanuḥ /
yāti tāmapi rājyena jāgatena na gacchati

paśya viśrāntasaṃdehaṃ vigatāśeṣakautukam /
nirastakalanājālaṃ sukhaṃ śete kathaṃ vane

cittamarkaṭasaṃrambhasaṃkṣubdhaḥ kāyapādapaḥ /
tathā vegena calati yathā''mūlānnikṛntati

cittānarthavimukto'drau gajābhraharivigraham /
nādya paśyati me dehaḥ parānanda iva sthitaḥ

sarvāśājvarasaṃmohamihikāśaradāgamam /
acittatvaṃ vinā nānyacchreyaḥ paśyāmi jantuṣu

ta eva sukhasaṃbhogasīmāntaṃ samupāgatāḥ /
mahādhiyā śāntadhiyo ye yātā vimanaskatām

sarvaduḥkhadaśāmuktāṃ saṃsthitāṃ vigatajvarām /
diṣṭyā paśyāmyamananāṃ vane tanumimāmaham

śrīrāma uvāca /
bhagavansarvadharmajña bhārgaveṇa tadā kila /
subahūnyupabhuktāni śarīrāṇi punaḥpunaḥ

bhṛguṇotpādite kāye tattasmiṃstasya kiṃ punaḥ /
mahānatiśayo jātaḥ paridevanameva vā

śrīvasiṣṭha uvāca /
śukrasya kalanā rāma yāsau jīvadaśāṃ gatā /
karmātmikā samutpannā bhṛgorbhārgavarūpiṇī

sā hīdaṃprathamatvena samupetya parātpadāt /
bhūtākāśapadaṃ prāpya vātavyāvalitā satī

prāṇāpānapravāheṇa praviśya hṛdayaṃ bhṛgoḥ /
krameṇa vīryatāmetya saṃpannauśanasī tanuḥ

vihitabrāhmasaṃskārā tatra sā pituragragā /
kālena mahatā prāptā śuṣkakaṅkālarūpatām

idaṃprathamamāyātā yadāsau brahmaṇastanuḥ /
atastāṃ prati śukreṇa tadā tatparidevitam

vītarāgo'pyaniccho'pi samaṅgāviprarūpavān /
sa śuśoca tanuṃ śukraḥ svabhāvo hyeṣa dehajaḥ

jñasyājñasya ca dehasya yāvaddehamayaṃ kramaḥ /
lokavadvyavahāro'yaṃ saktyāsaktyāthavā sadā

ye parijñātagatayo ye cājñāḥ paśudharmiṇaḥ /
lokasaṃvyavahāreṣu te sthitā lokajālavat

vyavahāre yathaivājñastathaivākhilapaṇḍitaḥ /
vāsanāmātrabhedo'tra kāraṇaṃ bandhamokṣadam

yāvaccharīraṃ tāvaddhi duḥkhe duḥkhaṃ sukhe sukham /
asaṃsaktadhiyo dhīrā darśayantyaprabuddhavat

sukheṣu sukhitā nityaṃ duḥkhitā duḥkhavṛttiṣu /
mahātmāno hi dṛśyante dṛśya evāprabuddhavat

sūryasya pratibimbāni kṣubhyanti na punaḥ sthiram /
calācalatayā tajjño lokavṛttiṣu tiṣṭhati

avasthita iva svasthaḥ pratibimbeṣu bhāskaraḥ /
saṃtyaktalokakarmāpi buddha evāprabuddhadhīḥ

muktabuddhīndriyo mukto baddhakarmendriyo'pi hi /
baddhabuddhīndriyo baddho muktakarmendriyo'pi hi

sukhaduḥkhadṛśo loke bandhamokṣadṛśastathā /
heturbuddhīndriyāṇyeva tejāṃsīva prakāśane

bahirlokocitācārastvantarācāravarjitaḥ /
samo hyatīva tiṣṭha tvaṃ saṃśāntasakalaiṣaṇaḥ

sarvaiṣaṇāvimuktena svātmanātmani tiṣṭhatā /
kuru karmāṇi kāryāṇi nūnaṃ dehasya saṃsthitiḥ

ādhivyādhimahāvartagartasaṃsāravartmani /
mamatogrāndhakūpe'sminmā patātāpadāyini

na tvaṃ bhāveṣu no bhāvāstvayi tāmarasekṣaṇa /
śuddhabuddhasvabhāvastvamātmāntaḥ susthiro bhava

tvaṃ brahma hyamalaṃ śuddhaṃ tvaṃ sarvātmā ca sarvakṛt /
sarvaṃ śāntamajaṃ viśvaṃ bhāvayanvai sukhī bhava

vyapagatamamatāmahāndhakāraḥ
padamamalaṃ vigataiṣaṇaṃ sametya /
prabhavasi yadi cetaso mahātmaṃ-
stadatidhiye mahate sate namaste

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo० sthitipra० bhārgavopā० bhārgavaparidevanaprasaṅgenopadeśakaraṇaṃ nāma pañcadaśaḥ sargaḥ