યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.15

પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વિચારયન્તસ્તત્ત્વજ્ઞા ઇતિ તે જાગતીર્ગતીઃ ।
સમઙ્ગાયાસ્તટાત્તસ્માત્પ્રચેલુશ્ચઞ્ચલાસવઃ

ક્રમાદાકાશમાક્રમ્ય નિર્ગત્યામ્બુદકોટરૈઃ ।
સંપ્રાપુઃ સિદ્ધમાર્ગેણ ક્ષણાન્મન્દરકન્દરમ્

અધિત્યકાયાં તસ્યાદ્રેરાર્દ્રપર્ણાવગુણ્ઠિતામ્ ।
દદર્શ ભાર્ગવઃ શુષ્કાં પૂર્વજન્મોદ્ભવાં તનુમ્

ઉવાચેદં ચ હે તાત તન્વી તનુરિયં હિ સા ।
યા ત્વયા સુખસંભોગૈઃ પુરા સમભિલાલિતા

ઇયં સા મત્તનુર્યસ્યાઃ કર્પૂરાગુરુચન્દનૈઃ ।
અઙ્ગમઙ્ગીકૃતસ્નેહા ધાત્રી ચિરમલેપયત્

ઇયં સા મત્તનુર્યસ્યા મન્દારકુસુમોત્કરૈઃ ।
રચિતા શીતલા શય્યા મેરૂપવનભૂમિષુ

ઇયં સા મત્તનુર્મત્તદેવસ્ત્રીગણલાલિતા ।
સરીસૃપમુખક્ષુણ્ણા પશ્ય શેતે ધરાતલે

ચન્દનોદ્યાનખણ્ડેષુ મમ તન્વા યયાનયા ।
ચિરં વિલસિતં સેયં શુષ્કકઙ્કાલતાં ગતા

સુરાઙ્ગનાઙ્ગસંસર્ગાદુત્તુઙ્ગાનઙ્ગભઙ્ગયા ।
ચેતોવૃત્ત્યા રહિતયા તન્વાદ્ય મમ શુષ્યતે

તેષુ તેષુ વિલાસેષુ તાસુ તાસુ દશાસુ ચ ॥
તથા તદ્ભાવનાબન્ધઃ કથં સ્વસ્થોઽસિ દેહક

હા તનો શવનામાસિ તાપસંશોષમાગતા ।
કઙ્કાલતાં પ્રયાતાસિ માં ભીષયસિ દુર્ભગે

દેહેનાહંવિલાસેષુ યેનૈવ મુદિતોઽભવમ્ ।
કઙ્કાલતામુપગતાત્તસ્માદેવ બિભેમ્યહમ્

તારાજાલસમાકારો યત્ર હારોઽભવત્પુરા ।
મમોરસિ નિલીયન્તે તત્ર પશ્ય પિપીલિકાઃ

દ્રવત્કાઞ્ચનકાન્તેન લોભં નીતા વરાઙ્ગનાઃ ।
યેન મદ્વપુષા તેન પશ્ય કઙ્કાલતોહ્યતે

પશ્ય મે વિતતાસ્યેન તાપસંશુષ્કકૃત્તિના ।
મત્કઙ્કાલકુવક્રેણ વિત્રાસ્યન્તે વને મૃગાઃ

પશ્યામિ સંશુષ્કતયા શવોદરદરી મમ ।
પ્રકાશાર્કાંશુજાલેન વિવેકેનેવ શોભતે

મત્તનુઃ પરિશુષ્કેયં સ્થિતોત્તાનાચલોપલે ।
વૈરાગ્યં નયતીવાત્મતુચ્છત્વેનાન્તરં સતામ્

શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધલોભાદ્વિમુક્તયા ।
નિર્વિકલ્પસમાધ્યેવ તદેતચ્છુષ્યતે ગિરૌ

મુક્તાચિત્તપિશાચેન નૂનં સુખમિવાસ્થિતા ।
તનુર્દૈવતભઙ્ગેભ્યો ન બિભેતિ મનાગપિ

સંશાન્તે ચિત્તવેતાલે યામાનન્દકલાં તનુઃ ।
યાતિ તામપિ રાજ્યેન જાગતેન ન ગચ્છતિ

પશ્ય વિશ્રાન્તસંદેહં વિગતાશેષકૌતુકમ્ ।
નિરસ્તકલનાજાલં સુખં શેતે કથં વને

ચિત્તમર્કટસંરમ્ભસંક્ષુબ્ધઃ કાયપાદપઃ ।
તથા વેગેન ચલતિ યથાઽઽમૂલાન્નિકૃન્તતિ

ચિત્તાનર્થવિમુક્તોઽદ્રૌ ગજાભ્રહરિવિગ્રહમ્ ।
નાદ્ય પશ્યતિ મે દેહઃ પરાનન્દ ઇવ સ્થિતઃ

સર્વાશાજ્વરસંમોહમિહિકાશરદાગમમ્ ।
અચિત્તત્વં વિના નાન્યચ્છ્રેયઃ પશ્યામિ જન્તુષુ

ત એવ સુખસંભોગસીમાન્તં સમુપાગતાઃ ।
મહાધિયા શાન્તધિયો યે યાતા વિમનસ્કતામ્

સર્વદુઃખદશામુક્તાં સંસ્થિતાં વિગતજ્વરામ્ ।
દિષ્ટ્યા પશ્યામ્યમનનાં વને તનુમિમામહમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ ભાર્ગવેણ તદા કિલ ।
સુબહૂન્યુપભુક્તાનિ શરીરાણિ પુનઃપુનઃ

ભૃગુણોત્પાદિતે કાયે તત્તસ્મિંસ્તસ્ય કિં પુનઃ ।
મહાનતિશયો જાતઃ પરિદેવનમેવ વા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શુક્રસ્ય કલના રામ યાસૌ જીવદશાં ગતા ।
કર્માત્મિકા સમુત્પન્ના ભૃગોર્ભાર્ગવરૂપિણી

સા હીદંપ્રથમત્વેન સમુપેત્ય પરાત્પદાત્ ।
ભૂતાકાશપદં પ્રાપ્ય વાતવ્યાવલિતા સતી

પ્રાણાપાનપ્રવાહેણ પ્રવિશ્ય હૃદયં ભૃગોઃ ।
ક્રમેણ વીર્યતામેત્ય સંપન્નૌશનસી તનુઃ

વિહિતબ્રાહ્મસંસ્કારા તત્ર સા પિતુરગ્રગા ।
કાલેન મહતા પ્રાપ્તા શુષ્કકઙ્કાલરૂપતામ્

ઇદંપ્રથમમાયાતા યદાસૌ બ્રહ્મણસ્તનુઃ ।
અતસ્તાં પ્રતિ શુક્રેણ તદા તત્પરિદેવિતમ્

વીતરાગોઽપ્યનિચ્છોઽપિ સમઙ્ગાવિપ્રરૂપવાન્ ।
સ શુશોચ તનું શુક્રઃ સ્વભાવો હ્યેષ દેહજઃ

જ્ઞસ્યાજ્ઞસ્ય ચ દેહસ્ય યાવદ્દેહમયં ક્રમઃ ।
લોકવદ્વ્યવહારોઽયં સક્ત્યાસક્ત્યાથવા સદા

યે પરિજ્ઞાતગતયો યે ચાજ્ઞાઃ પશુધર્મિણઃ ।
લોકસંવ્યવહારેષુ તે સ્થિતા લોકજાલવત્

વ્યવહારે યથૈવાજ્ઞસ્તથૈવાખિલપણ્ડિતઃ ।
વાસનામાત્રભેદોઽત્ર કારણં બન્ધમોક્ષદમ્

યાવચ્છરીરં તાવદ્ધિ દુઃખે દુઃખં સુખે સુખમ્ ।
અસંસક્તધિયો ધીરા દર્શયન્ત્યપ્રબુદ્ધવત્

સુખેષુ સુખિતા નિત્યં દુઃખિતા દુઃખવૃત્તિષુ ।
મહાત્માનો હિ દૃશ્યન્તે દૃશ્ય એવાપ્રબુદ્ધવત્

સૂર્યસ્ય પ્રતિબિમ્બાનિ ક્ષુભ્યન્તિ ન પુનઃ સ્થિરમ્ ।
ચલાચલતયા તજ્જ્ઞો લોકવૃત્તિષુ તિષ્ઠતિ

અવસ્થિત ઇવ સ્વસ્થઃ પ્રતિબિમ્બેષુ ભાસ્કરઃ ।
સંત્યક્તલોકકર્માપિ બુદ્ધ એવાપ્રબુદ્ધધીઃ

મુક્તબુદ્ધીન્દ્રિયો મુક્તો બદ્ધકર્મેન્દ્રિયોઽપિ હિ ।
બદ્ધબુદ્ધીન્દ્રિયો બદ્ધો મુક્તકર્મેન્દ્રિયોઽપિ હિ

સુખદુઃખદૃશો લોકે બન્ધમોક્ષદૃશસ્તથા ।
હેતુર્બુદ્ધીન્દ્રિયાણ્યેવ તેજાંસીવ પ્રકાશને

બહિર્લોકોચિતાચારસ્ત્વન્તરાચારવર્જિતઃ ।
સમો હ્યતીવ તિષ્ઠ ત્વં સંશાન્તસકલૈષણઃ

સર્વૈષણાવિમુક્તેન સ્વાત્મનાત્મનિ તિષ્ઠતા ।
કુરુ કર્માણિ કાર્યાણિ નૂનં દેહસ્ય સંસ્થિતિઃ

આધિવ્યાધિમહાવર્તગર્તસંસારવર્ત્મનિ ।
મમતોગ્રાન્ધકૂપેઽસ્મિન્મા પતાતાપદાયિનિ

ન ત્વં ભાવેષુ નો ભાવાસ્ત્વયિ તામરસેક્ષણ ।
શુદ્ધબુદ્ધસ્વભાવસ્ત્વમાત્માન્તઃ સુસ્થિરો ભવ

ત્વં બ્રહ્મ હ્યમલં શુદ્ધં ત્વં સર્વાત્મા ચ સર્વકૃત્ ।
સર્વં શાન્તમજં વિશ્વં ભાવયન્વૈ સુખી ભવ

વ્યપગતમમતામહાન્ધકારઃ
પદમમલં વિગતૈષણં સમેત્ય ।
પ્રભવસિ યદિ ચેતસો મહાત્મં-
સ્તદતિધિયે મહતે સતે નમસ્તે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ સ્થિતિપ્ર૦ ભાર્ગવોપા૦ ભાર્ગવપરિદેવનપ્રસઙ્ગેનોપદેશકરણં નામ પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ