Yoga Vasistha · Chapter 4.11

ekādaśaḥ sargaḥ

kāla uvāca /
adyoddāmataraṅgaughabhāṅkāraraṇitānile /
tīra eva taraṅgiṇyāstapastapati te sutaḥ

jaṭāvānakṣavalayī jitasarvendriyabhramaḥ /
tatra varṣaśatānyaṣṭau saṃsthitastapasi sthire

yadīcchasi mune draṣṭuṃ taṃ svapnābhaṃ manobhramam /
tatsamunmīlya vijñānanetramāśu vilokaya

śrīvasiṣṭha uvāca /
ityukte jagadīśena kālena samadṛṣṭinā /
muniḥ saṃcintayāmāsa jñānākṣṇā tanayehitam

dadarśa ca muhūrtena pratibhānavaśādasau /
putrodantamaśeṣeṇa buddhidarpaṇabimbitam

punarmandarasānusthāṃ svasthāṃ kālāgrasaṃsthitām /
samaṅgāyāstaṭādetya viveśa svatanuṃ bhṛguḥ

vismayasmerayā dṛṣṭyā kālamālokya kāntayā /
vītarāgamuvācedaṃ vītarāgo munirvacaḥ

bhagavanbhūtabhavyeśa bālā vayamanujjvalāḥ /
tvādṛśāmeva dhīrdeva trikālāmaladarśinī

nānākāravikārāḍhyā satyevāsatyarūpiṇī /
vibhramaṃ janayatyeṣā dhīrasyāpi jagatsthitiḥ

tvameva deva jānāsi tvadabhyantaravarti yat /
rūpamasyā manovṛtterindrajālavidhāyakam

matputrasyāsya bhagavanmṛtyuḥ kila na vidyate /
tenemaṃ mṛtamālokya jātaḥ saṃbhramavānaham

akṣīṇājīvitaṃ putraṃ kālo me nītavāniti /
niyatervaśato deva tucchāpīcchā mamoditā

nanu vijñātasaṃsāragatayo vayamāpadām /
saṃpadāṃ caiva gacchāmo harṣāmarṣavaśaṃ vibho

ayuktakāriṇi krodhaḥ prasādo yuktakāriṇi /
kartavya iti rūḍheyaṃ saṃsāre bhagavan sthitiḥ

idaṃ kāryamidaṃ neti yāvatkāryaṃ jagadbhramaḥ /
tasyaitatsaṃparityāgo heya eva jagadguro

kevalaṃ tāvakīṃ cintāmanālokya yadā vayam /
bhagavanbhavate kruddhā yātāḥ smastena bādhyatām

tvayedānīmahaṃ deva smāritastanayehitam / /
samaṅgāyāstaṭe tena dṛṣṭo'yaṃ tanayo mayā

mano jagati bhūtānāṃ dve śarīre'tra sarvagam /
mana eva śarīraṃ hi yenedaṃ bhāvyate jagat

kāla uvāca /
samyaguktaṃ tvayā brahman śarīraṃ mana eva ca /
karoti dehaṃ saṃkalpātkumbhakāro ghaṭaṃ yathā

karotyakṛtamākāraṃ kṛtaṃ nāśayati kṣaṇāt / /
saṃkalpena manomohādbālo vetālakaṃ yathā

tathā ca saṃbhramasvapnamithyājñānādibhāsurāḥ / /
gandharvanagarākārā dṛṣṭā manasi śaktayaḥ

sthūladṛṣṭidaśāṃ tvetāmavalambya mahāmune / /
puṃso manaḥ śarīraṃ ca kāyau dvāviti kathyate

mano manananirmāṇamātrametajjagattrayam /
na sannāsadiva sphāramuditaṃ netaranmune

cittadehāṅgalatayā bhedavāsanayeddhayā /
dvicandratvamivājñānānnānāteyaṃ samutthitā // २४ / /
bhedavāsanayā paśyatpadārthanicayaṃ manaḥ / /
bhinnaṃ paśyati sarvatra ghaṭāvaṭapaṭādikam // २५ /'
kṛśo'tiduḥkhī mūḍho'hametāścānyāśca bhāvanāḥ /
bhāvayatsvavikalpotthāṃ yāti saṃsāritāṃ manaḥ

mananaṃ kṛtrimaṃ rūpaṃ mamaitanna yato'smyaham /
iti tattyāgataḥ śāntaṃ ceto brahma sanātanam

yathā pravitatāmbhodhau drutāṃ naikataraṅgiṇi /
śāmyatspandatayānekakallolāvaliśālini

vāryātmani same svacche śuddhe svāduni śītale /
avināśini vistīrṇe mahāmahimani sphuṭe

hrasvastaraṅgaḥ svaṃ rūpaṃ bhāvayantyasvabhāvataḥ /
hrasvo'smīti vikalpena karoti svena bhāvanām

dīrghastaraṅgaḥ svaṃ rūpaṃ bhāvayantyasvabhāvataḥ /
dīrgho'smīti vikalpena karoti svena bhāvanām

hrasvaścaiva paribhraṣṭarūpo'smīti talātalam /
bhāvayanbhūtalaṃ yāti tādṛgbhāvanayā svayā

utpannaśca palādūrdhvamutthito'smīti bhāvitaḥ /
saraśmiratnajālastu śobhate dīptayā śriyā

tuṣārakarabimbasthaḥ śītalo'smīti bimbati /
sataṭācaladāvāgnipratibimbo jvaladvapuḥ

bibheti bata dagdho'smītyāttamaunaśca kampate /
pratibimbitavelādritaṭapakṣavanadrumaḥ

mahadārambhasaṃrambhasaṃyukto'smīti rājate /
viśallolānilātyantadhvastalolaśarīrakaḥ

khaṇḍaśaḥ pariyāto'smītyāttakranda ivāravī /
na cormayaste jaladhervyatiriktāḥ payodharāt

nacaikaṃ rūpameteṣāṃ kiṃcitsannāpyasanmayam /
nacaite hrasvadairghyādyā guṇāsteṣu na teṣu te

normayaḥ saṃsthitā hyabdhau na tattatra na saṃsthitāḥ /
kevalaṃ svasvabhāvasthasaṃkalpavikalīkṛtāḥ

naṣṭānaṣṭāḥ punarjātā jātājātāḥ punaḥ punaḥ /
parasparaparāmarśānnānyatāmupayāntyalam

ekarūpāmbusāmānyamayā eva nirāmayāḥ /
tathaivāsminpravitate site śuddhe nirāmaye

brahmamātraikavapuṣi brahmaṇi sphārarūpiṇi /
sarvaśaktāvanādyante pṛthagvadapṛthakkṛtāḥ

saṃsthitāḥ śaktayaścitrā vicitrācāracañcalāḥ /
nānāśaktirhi nānātvameti sve vapuṣi sthitim

bṛṃhitaṃ brahmaṇi brahma payasīvormimaṇḍalam /
strīpumānvyaṅgarūpeṇa brahmeva parivartate

kalpanānyā jagannāmnī nāsīdasti bhaviṣyati /
brahmaṇo jagato bhedo manāgapi na vidyate

saṃpūrṇaṃ khalvidaṃ brahma jagadbrahmaiva kevalam /
iti bhāvaya yatnena hyanyatsarvaṃ parityaja

nānārūpiṇyekarūpā vairūpyaśatakāriṇī /
niyatirniyatākārā padārthamadhitiṣṭhati

jaḍājaḍamupādatte cittamāyāti cinmaye /
vāsanārūpiṇī śaktiḥ svastharūpā sthitātmanaḥ

brahmaivānagha tenedaṃ sphārākāraṃ vijṛmbhate /
nānārūpaiḥ pratispandaiḥ paripūrṇa ivārṇavaḥ

nānātāṃ svayamādatte nānākāravihārataḥ /
ātmaivātmanyātmanaiva samudrāmbha ivāmbhasi

vyatiriktā na payaso vicitrā vīcayo yathā /
vyatiriktā na viśveśātsamagrāḥ kalpanāstathā

śākhāpuṣpalatāpatraphalakorakayuktayaḥ /
yathaikasmiṃstathā bīje sarvadā sarvaśaktitā

vicitravarṇatā yadvaddṛśyate kaṭhinātape /
vicitraśaktitā tadvaddeveśe sadasanmayī

vicitrarūpodetīyamavicitrātsthitiḥ śivāt /
ekavarṇātpayovāhācchakracāpalatā yathā

ajaḍājjaḍatodeti jāḍyabhāvanahetukā /
ūrṇanābhādyathā tanturyathā puṃsaḥ suṣuptatā

acitaścetasaḥ śaktiṃ svabandhāyecchayā śivaḥ /
tanoti tāntavaṃ kośaṃ kośakārakṛmiryathā

svecchayātmātmano brahmanbhāvayitvaiṣa vismṛtim /
karoti kaṭhinaṃ bandhaṃ kośakārakṛmiryathā

svecchayātmātmano brahmanbhāvayitvā svakaṃ vapuḥ /
saṃsārānmokṣamāpnoti svālānādiva vāraṇaḥ

yathaiva bhāvayatyātmā satataṃ bhavati svayam /
tathaivāpūryate śaktyā śīghrameva mahānapi

bhāvitā śaktirātmānamātmatāṃ nayati kṣaṇāt /
anantamakhilaṃ prāvṛḍmihikā mahatī yathā

yā śaktiruditā śīghraṃ yāti tanmayatāmajaḥ /
ya evartuḥ sthitiṃ yātastanmayo bhavati drumaḥ

na mokṣo mokṣa īśasya na bandho bandha ātmanaḥ /
bandhamokṣadṛśau loke na jāne protthite kutaḥ

nāsti bandho na mokṣo'sti tanmayastviva lakṣyate /
grastaṃ nityamanityena māyāmayamaho jagat

yadaiva cittaṃ kalitaṃ kilānenākalātmanā /
kośakāravadātmāyamanenāvalitastadā

anyonyarūpāstvatyantaṃ vikalpitaśarīrakāḥ /
manaḥśaktaya etasmādimā niryānti koṭayaḥ

tajjāstatsthāḥ pṛthagrūpāḥ samudrādiva vīcayaḥ /
tajjāstatsthāḥ pṛthaksthāśca candrādiva marīcayaḥ

asminspandamaye sphāre paramātmamahāmbudhau /
cijjale vitatābhoge cinmātrarasamālini

kāścitsthirā brahmaviṣṇū kāścidrudratvamāgatāḥ /
kāścitpuruṣatāṃ prāptāḥ kāściddevatvamāgatāḥ

[ laharyaḥ prasphurantyetāḥ svabhāvodbhāvitātmakāḥ /
kāścidyamamahendrārkavahnivaiśravaṇādikāḥ //
ghnanti kurvanti tiṣṭhanti laharyaścapalaiṣaṇāḥ /
kāścitkiṃnaragandharvavidyādharasurādikāḥ //
utpatanti patantyugrā laharyaḥ parivalgitāḥ /
kāścitkiṃcitsthirākārā yathā kamalajādikāḥ //
kāścidutpannavidhvastā yathā suranarādikāḥ //]
kṛmikīṭapataṅgāhigomaśājagarādikāḥ /
kāścittasminmahāmbhodhau sphurantyetembubinduvat

kāściccalā naramṛgagṛdhrajambulakādikāḥ /
sphuranti girikuñjeṣu velāvanataṭeṣviva

sudīrghajīvitāḥ kāścitkāścidatyalpajīvitāḥ /
atucchakalanāḥ kāścitkāścittucchaśarīrakāḥ

saṃsārasvapnasaṃrambhe kāścitsthairyeṇa bhāvitāḥ /
suvikalpahatāḥ kāścicchaṅkante susthiraṃ jagat

alpālpabhāvanāḥ kāściddainyadoṣavaśīkṛtāḥ /
kṛśo'tiduḥkhī mūḍho'hamitiduḥkhairvaśīkṛtāḥ

kāścitsthāvaratāṃ yātāḥ kāściddevatvamāgatāḥ /
kāścitpuruṣatāṃ prāptāḥ kāścidarṇavatāṃ gatāḥ

kāścitsthitā jagati kalpaśatānyanalpāḥ
kāścidvrajanti paramaṃ padaminduśuddhāḥ /
brahmārṇavātsamuditā laharīvilolā-
ścitsaṃvido hi mananāparanāmavatyaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne saṃsārapravṛttidarśanaṃ nāmaikādaśaḥ sargaḥ