યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.11

એકાદશઃ સર્ગઃ

કાલ ઉવાચ ।
અદ્યોદ્દામતરઙ્ગૌઘભાઙ્કારરણિતાનિલે ।
તીર એવ તરઙ્ગિણ્યાસ્તપસ્તપતિ તે સુતઃ

જટાવાનક્ષવલયી જિતસર્વેન્દ્રિયભ્રમઃ ।
તત્ર વર્ષશતાન્યષ્ટૌ સંસ્થિતસ્તપસિ સ્થિરે

યદીચ્છસિ મુને દ્રષ્ટું તં સ્વપ્નાભં મનોભ્રમમ્ ।
તત્સમુન્મીલ્ય વિજ્ઞાનનેત્રમાશુ વિલોકય

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્તે જગદીશેન કાલેન સમદૃષ્ટિના ।
મુનિઃ સંચિન્તયામાસ જ્ઞાનાક્ષ્ણા તનયેહિતમ્

દદર્શ ચ મુહૂર્તેન પ્રતિભાનવશાદસૌ ।
પુત્રોદન્તમશેષેણ બુદ્ધિદર્પણબિમ્બિતમ્

પુનર્મન્દરસાનુસ્થાં સ્વસ્થાં કાલાગ્રસંસ્થિતામ્ ।
સમઙ્ગાયાસ્તટાદેત્ય વિવેશ સ્વતનું ભૃગુઃ

વિસ્મયસ્મેરયા દૃષ્ટ્યા કાલમાલોક્ય કાન્તયા ।
વીતરાગમુવાચેદં વીતરાગો મુનિર્વચઃ

ભગવન્ભૂતભવ્યેશ બાલા વયમનુજ્જ્વલાઃ ।
ત્વાદૃશામેવ ધીર્દેવ ત્રિકાલામલદર્શિની

નાનાકારવિકારાઢ્યા સત્યેવાસત્યરૂપિણી ।
વિભ્રમં જનયત્યેષા ધીરસ્યાપિ જગત્સ્થિતિઃ

ત્વમેવ દેવ જાનાસિ ત્વદભ્યન્તરવર્તિ યત્ ।
રૂપમસ્યા મનોવૃત્તેરિન્દ્રજાલવિધાયકમ્

મત્પુત્રસ્યાસ્ય ભગવન્મૃત્યુઃ કિલ ન વિદ્યતે ।
તેનેમં મૃતમાલોક્ય જાતઃ સંભ્રમવાનહમ્

અક્ષીણાજીવિતં પુત્રં કાલો મે નીતવાનિતિ ।
નિયતેર્વશતો દેવ તુચ્છાપીચ્છા મમોદિતા

નનુ વિજ્ઞાતસંસારગતયો વયમાપદામ્ ।
સંપદાં ચૈવ ગચ્છામો હર્ષામર્ષવશં વિભો

અયુક્તકારિણિ ક્રોધઃ પ્રસાદો યુક્તકારિણિ ।
કર્તવ્ય ઇતિ રૂઢેયં સંસારે ભગવન્ સ્થિતિઃ

ઇદં કાર્યમિદં નેતિ યાવત્કાર્યં જગદ્ભ્રમઃ ।
તસ્યૈતત્સંપરિત્યાગો હેય એવ જગદ્ગુરો

કેવલં તાવકીં ચિન્તામનાલોક્ય યદા વયમ્ ।
ભગવન્ભવતે ક્રુદ્ધા યાતાઃ સ્મસ્તેન બાધ્યતામ્

ત્વયેદાનીમહં દેવ સ્મારિતસ્તનયેહિતમ્ । ।
સમઙ્ગાયાસ્તટે તેન દૃષ્ટોઽયં તનયો મયા

મનો જગતિ ભૂતાનાં દ્વે શરીરેઽત્ર સર્વગમ્ ।
મન એવ શરીરં હિ યેનેદં ભાવ્યતે જગત્

કાલ ઉવાચ ।
સમ્યગુક્તં ત્વયા બ્રહ્મન્ શરીરં મન એવ ચ ।
કરોતિ દેહં સંકલ્પાત્કુમ્ભકારો ઘટં યથા

કરોત્યકૃતમાકારં કૃતં નાશયતિ ક્ષણાત્ । ।
સંકલ્પેન મનોમોહાદ્બાલો વેતાલકં યથા

તથા ચ સંભ્રમસ્વપ્નમિથ્યાજ્ઞાનાદિભાસુરાઃ । ।
ગન્ધર્વનગરાકારા દૃષ્ટા મનસિ શક્તયઃ

સ્થૂલદૃષ્ટિદશાં ત્વેતામવલમ્બ્ય મહામુને । ।
પુંસો મનઃ શરીરં ચ કાયૌ દ્વાવિતિ કથ્યતે

મનો મનનનિર્માણમાત્રમેતજ્જગત્ત્રયમ્ ।
ન સન્નાસદિવ સ્ફારમુદિતં નેતરન્મુને

ચિત્તદેહાઙ્ગલતયા ભેદવાસનયેદ્ધયા ।
દ્વિચન્દ્રત્વમિવાજ્ઞાનાન્નાનાતેયં સમુત્થિતા ॥ ૨૪ । ।
ભેદવાસનયા પશ્યત્પદાર્થનિચયં મનઃ । ।
ભિન્નં પશ્યતિ સર્વત્ર ઘટાવટપટાદિકમ્ ॥ ૨૫ ।ઽ
કૃશોઽતિદુઃખી મૂઢોઽહમેતાશ્ચાન્યાશ્ચ ભાવનાઃ ।
ભાવયત્સ્વવિકલ્પોત્થાં યાતિ સંસારિતાં મનઃ

મનનં કૃત્રિમં રૂપં મમૈતન્ન યતોઽસ્મ્યહમ્ ।
ઇતિ તત્ત્યાગતઃ શાન્તં ચેતો બ્રહ્મ સનાતનમ્

યથા પ્રવિતતામ્ભોધૌ દ્રુતાં નૈકતરઙ્ગિણિ ।
શામ્યત્સ્પન્દતયાનેકકલ્લોલાવલિશાલિનિ

વાર્યાત્મનિ સમે સ્વચ્છે શુદ્ધે સ્વાદુનિ શીતલે ।
અવિનાશિનિ વિસ્તીર્ણે મહામહિમનિ સ્ફુટે

હ્રસ્વસ્તરઙ્ગઃ સ્વં રૂપં ભાવયન્ત્યસ્વભાવતઃ ।
હ્રસ્વોઽસ્મીતિ વિકલ્પેન કરોતિ સ્વેન ભાવનામ્

દીર્ઘસ્તરઙ્ગઃ સ્વં રૂપં ભાવયન્ત્યસ્વભાવતઃ ।
દીર્ઘોઽસ્મીતિ વિકલ્પેન કરોતિ સ્વેન ભાવનામ્

હ્રસ્વશ્ચૈવ પરિભ્રષ્ટરૂપોઽસ્મીતિ તલાતલમ્ ।
ભાવયન્ભૂતલં યાતિ તાદૃગ્ભાવનયા સ્વયા

ઉત્પન્નશ્ચ પલાદૂર્ધ્વમુત્થિતોઽસ્મીતિ ભાવિતઃ ।
સરશ્મિરત્નજાલસ્તુ શોભતે દીપ્તયા શ્રિયા

તુષારકરબિમ્બસ્થઃ શીતલોઽસ્મીતિ બિમ્બતિ ।
સતટાચલદાવાગ્નિપ્રતિબિમ્બો જ્વલદ્વપુઃ

બિભેતિ બત દગ્ધોઽસ્મીત્યાત્તમૌનશ્ચ કમ્પતે ।
પ્રતિબિમ્બિતવેલાદ્રિતટપક્ષવનદ્રુમઃ

મહદારમ્ભસંરમ્ભસંયુક્તોઽસ્મીતિ રાજતે ।
વિશલ્લોલાનિલાત્યન્તધ્વસ્તલોલશરીરકઃ

ખણ્ડશઃ પરિયાતોઽસ્મીત્યાત્તક્રન્દ ઇવારવી ।
ન ચોર્મયસ્તે જલધેર્વ્યતિરિક્તાઃ પયોધરાત્

નચૈકં રૂપમેતેષાં કિંચિત્સન્નાપ્યસન્મયમ્ ।
નચૈતે હ્રસ્વદૈર્ઘ્યાદ્યા ગુણાસ્તેષુ ન તેષુ તે

નોર્મયઃ સંસ્થિતા હ્યબ્ધૌ ન તત્તત્ર ન સંસ્થિતાઃ ।
કેવલં સ્વસ્વભાવસ્થસંકલ્પવિકલીકૃતાઃ

નષ્ટાનષ્ટાઃ પુનર્જાતા જાતાજાતાઃ પુનઃ પુનઃ ।
પરસ્પરપરામર્શાન્નાન્યતામુપયાન્ત્યલમ્

એકરૂપામ્બુસામાન્યમયા એવ નિરામયાઃ ।
તથૈવાસ્મિન્પ્રવિતતે સિતે શુદ્ધે નિરામયે

બ્રહ્મમાત્રૈકવપુષિ બ્રહ્મણિ સ્ફારરૂપિણિ ।
સર્વશક્તાવનાદ્યન્તે પૃથગ્વદપૃથક્કૃતાઃ

સંસ્થિતાઃ શક્તયશ્ચિત્રા વિચિત્રાચારચઞ્ચલાઃ ।
નાનાશક્તિર્હિ નાનાત્વમેતિ સ્વે વપુષિ સ્થિતિમ્

બૃંહિતં બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ પયસીવોર્મિમણ્ડલમ્ ।
સ્ત્રીપુમાન્વ્યઙ્ગરૂપેણ બ્રહ્મેવ પરિવર્તતે

કલ્પનાન્યા જગન્નામ્ની નાસીદસ્તિ ભવિષ્યતિ ।
બ્રહ્મણો જગતો ભેદો મનાગપિ ન વિદ્યતે

સંપૂર્ણં ખલ્વિદં બ્રહ્મ જગદ્બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ ।
ઇતિ ભાવય યત્નેન હ્યન્યત્સર્વં પરિત્યજ

નાનારૂપિણ્યેકરૂપા વૈરૂપ્યશતકારિણી ।
નિયતિર્નિયતાકારા પદાર્થમધિતિષ્ઠતિ

જડાજડમુપાદત્તે ચિત્તમાયાતિ ચિન્મયે ।
વાસનારૂપિણી શક્તિઃ સ્વસ્થરૂપા સ્થિતાત્મનઃ

બ્રહ્મૈવાનઘ તેનેદં સ્ફારાકારં વિજૃમ્ભતે ।
નાનારૂપૈઃ પ્રતિસ્પન્દૈઃ પરિપૂર્ણ ઇવાર્ણવઃ

નાનાતાં સ્વયમાદત્તે નાનાકારવિહારતઃ ।
આત્મૈવાત્મન્યાત્મનૈવ સમુદ્રામ્ભ ઇવામ્ભસિ

વ્યતિરિક્તા ન પયસો વિચિત્રા વીચયો યથા ।
વ્યતિરિક્તા ન વિશ્વેશાત્સમગ્રાઃ કલ્પનાસ્તથા

શાખાપુષ્પલતાપત્રફલકોરકયુક્તયઃ ।
યથૈકસ્મિંસ્તથા બીજે સર્વદા સર્વશક્તિતા

વિચિત્રવર્ણતા યદ્વદ્દૃશ્યતે કઠિનાતપે ।
વિચિત્રશક્તિતા તદ્વદ્દેવેશે સદસન્મયી

વિચિત્રરૂપોદેતીયમવિચિત્રાત્સ્થિતિઃ શિવાત્ ।
એકવર્ણાત્પયોવાહાચ્છક્રચાપલતા યથા

અજડાજ્જડતોદેતિ જાડ્યભાવનહેતુકા ।
ઊર્ણનાભાદ્યથા તન્તુર્યથા પુંસઃ સુષુપ્તતા

અચિતશ્ચેતસઃ શક્તિં સ્વબન્ધાયેચ્છયા શિવઃ ।
તનોતિ તાન્તવં કોશં કોશકારકૃમિર્યથા

સ્વેચ્છયાત્માત્મનો બ્રહ્મન્ભાવયિત્વૈષ વિસ્મૃતિમ્ ।
કરોતિ કઠિનં બન્ધં કોશકારકૃમિર્યથા

સ્વેચ્છયાત્માત્મનો બ્રહ્મન્ભાવયિત્વા સ્વકં વપુઃ ।
સંસારાન્મોક્ષમાપ્નોતિ સ્વાલાનાદિવ વારણઃ

યથૈવ ભાવયત્યાત્મા સતતં ભવતિ સ્વયમ્ ।
તથૈવાપૂર્યતે શક્ત્યા શીઘ્રમેવ મહાનપિ

ભાવિતા શક્તિરાત્માનમાત્મતાં નયતિ ક્ષણાત્ ।
અનન્તમખિલં પ્રાવૃડ્મિહિકા મહતી યથા

યા શક્તિરુદિતા શીઘ્રં યાતિ તન્મયતામજઃ ।
ય એવર્તુઃ સ્થિતિં યાતસ્તન્મયો ભવતિ દ્રુમઃ

ન મોક્ષો મોક્ષ ઈશસ્ય ન બન્ધો બન્ધ આત્મનઃ ।
બન્ધમોક્ષદૃશૌ લોકે ન જાને પ્રોત્થિતે કુતઃ

નાસ્તિ બન્ધો ન મોક્ષોઽસ્તિ તન્મયસ્ત્વિવ લક્ષ્યતે ।
ગ્રસ્તં નિત્યમનિત્યેન માયામયમહો જગત્

યદૈવ ચિત્તં કલિતં કિલાનેનાકલાત્મના ।
કોશકારવદાત્માયમનેનાવલિતસ્તદા

અન્યોન્યરૂપાસ્ત્વત્યન્તં વિકલ્પિતશરીરકાઃ ।
મનઃશક્તય એતસ્માદિમા નિર્યાન્તિ કોટયઃ

તજ્જાસ્તત્સ્થાઃ પૃથગ્રૂપાઃ સમુદ્રાદિવ વીચયઃ ।
તજ્જાસ્તત્સ્થાઃ પૃથક્સ્થાશ્ચ ચન્દ્રાદિવ મરીચયઃ

અસ્મિન્સ્પન્દમયે સ્ફારે પરમાત્મમહામ્બુધૌ ।
ચિજ્જલે વિતતાભોગે ચિન્માત્રરસમાલિનિ

કાશ્ચિત્સ્થિરા બ્રહ્મવિષ્ણૂ કાશ્ચિદ્રુદ્રત્વમાગતાઃ ।
કાશ્ચિત્પુરુષતાં પ્રાપ્તાઃ કાશ્ચિદ્દેવત્વમાગતાઃ

[ લહર્યઃ પ્રસ્ફુરન્ત્યેતાઃ સ્વભાવોદ્ભાવિતાત્મકાઃ ।
કાશ્ચિદ્યમમહેન્દ્રાર્કવહ્નિવૈશ્રવણાદિકાઃ ॥
ઘ્નન્તિ કુર્વન્તિ તિષ્ઠન્તિ લહર્યશ્ચપલૈષણાઃ ।
કાશ્ચિત્કિંનરગન્ધર્વવિદ્યાધરસુરાદિકાઃ ॥
ઉત્પતન્તિ પતન્ત્યુગ્રા લહર્યઃ પરિવલ્ગિતાઃ ।
કાશ્ચિત્કિંચિત્સ્થિરાકારા યથા કમલજાદિકાઃ ॥
કાશ્ચિદુત્પન્નવિધ્વસ્તા યથા સુરનરાદિકાઃ ॥]
કૃમિકીટપતઙ્ગાહિગોમશાજગરાદિકાઃ ।
કાશ્ચિત્તસ્મિન્મહામ્ભોધૌ સ્ફુરન્ત્યેતેમ્બુબિન્દુવત્

કાશ્ચિચ્ચલા નરમૃગગૃધ્રજમ્બુલકાદિકાઃ ।
સ્ફુરન્તિ ગિરિકુઞ્જેષુ વેલાવનતટેષ્વિવ

સુદીર્ઘજીવિતાઃ કાશ્ચિત્કાશ્ચિદત્યલ્પજીવિતાઃ ।
અતુચ્છકલનાઃ કાશ્ચિત્કાશ્ચિત્તુચ્છશરીરકાઃ

સંસારસ્વપ્નસંરમ્ભે કાશ્ચિત્સ્થૈર્યેણ ભાવિતાઃ ।
સુવિકલ્પહતાઃ કાશ્ચિચ્છઙ્કન્તે સુસ્થિરં જગત્

અલ્પાલ્પભાવનાઃ કાશ્ચિદ્દૈન્યદોષવશીકૃતાઃ ।
કૃશોઽતિદુઃખી મૂઢોઽહમિતિદુઃખૈર્વશીકૃતાઃ

કાશ્ચિત્સ્થાવરતાં યાતાઃ કાશ્ચિદ્દેવત્વમાગતાઃ ।
કાશ્ચિત્પુરુષતાં પ્રાપ્તાઃ કાશ્ચિદર્ણવતાં ગતાઃ

કાશ્ચિત્સ્થિતા જગતિ કલ્પશતાન્યનલ્પાઃ
કાશ્ચિદ્વ્રજન્તિ પરમં પદમિન્દુશુદ્ધાઃ ।
બ્રહ્માર્ણવાત્સમુદિતા લહરીવિલોલા-
શ્ચિત્સંવિદો હિ મનનાપરનામવત્યઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે ભાર્ગવોપાખ્યાને સંસારપ્રવૃત્તિદર્શનં નામૈકાદશઃ સર્ગઃ