Yoga Vasistha · Chapter 4.10

daśamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
atha varṣasahasreṇa divyena parameśvaraḥ /
bhṛguḥ paramasaṃbodhādvirarāma samādhitaḥ

nāpaśyadagre tanayaṃ vinayāvanatānanam /
sāmantaṃ guṇasenāyāḥ puṇyaṃ mūrtamiva sthitam

apaśyatkevalaṃ kāyakaṅkālaṃ purato mahat/
dehayuktamivābhāgyaṃ dāridryamiva mūrtimat

tāpaśuṣkavapuḥ kṛttirandhrasphuritatittiri /
saṃśuṣkāntrodaraguhāchāyāviśrāntadarduram

netragartakasaṃsaktaprasūtanavakīṭakam/
parśukāpañjaraprotakośakārakṛmivrajam

prāktanī'mupabhogehāmiṣṭāniṣṭaphalapradām/
dhārādhautāntrayā tadvadbhṛśaṃ śuṣkāsthimālayā

śiroghaṭena śubhreṇa masṛṇenenduvarcasā /
viḍambayacca karpūrāplutaliṅgaśiraḥśriyam

ṛjvyā saṃśuṣkaśirayā svāsthimātrāvaśeṣayā /
grīvayātmānusṛtayā dīrghīkurvadivākṛtim

mṛṇālikāpāṇḍurayā dhārāvabhṛtamāṃsayā /
nāsāgrāsthikayā vaktre kṛtasīmākṛtiṃ dadhat

dīrghakandharayā nūnamunnatīkṛtavaktrayā /
prekṣamāṇamiva prāṇānutkrāntānambarodare

jaṅghorujānudordaṇḍairdviguṇāṃ dīrghatāṃ gataiḥ /
pratiṣṭhānamivāśāntaṃ dīrghādhvaśramabhītitaḥ

udareṇātiriktena carmaśeṣeṇa śoṣiṇā /
pradarśayadivājñasya hṛdayasyātiśūnyatām

prekṣya tacchuṣkakaṅkālamālānaṃ duḥkhadantinaḥ /
pūrvāparaparāmarśamakurvanbhṛgurutthitaḥ

ālokasamakāle hi pratibhānaṃ tato bhṛgoḥ /
ciramutkrāntajīvaḥ kiṃ matputro'yamiti kṣaṇāt

acintayata evāsya bhaviṣyaṃ tanayaṃ tataḥ /
kālaṃ prati babhūvāśu kopaḥ paramadāruṇaḥ

akāla eva matputro nītaḥ kimiti kopitaḥ /
kālāya śāpamutsaṣṭuṃ bhagavānupacakrame

athākalitarūpo'sau kālaḥ kavalitaprajaḥ /
ādhibhautikamāsthāya vapurmunimupāyayau

khaḍgapāśadharaḥ śrīmānkuṇḍalī kavacānvitaḥ /
ṣaḍbhujaḥ ṣaṇmukho bahvyā vṛtaḥ kiṅkarasenayā

yaccharīrasamutthena jvālājālena valgatā /
phullakiṃśukavṛkṣasya babhārādreḥ śriyaṃ nabhaḥ

yatkarasthatriśūlāgraniḥsṛtairagnimaṇḍalaiḥ /
virejuruditairāśāḥ kānakairiva kuṇḍalaiḥ

yatparaśvasanāpāstaśikharā medinībhṛtaḥ /
dolāmiva samārūḍhāśceluḥ petuśca ghūrṇitāḥ

yatkhaḍgamaṇḍaloddyotaiḥ śyāmaṃ bimbaṃ vivasvataḥ /
kalpadagdhajagaddhūmaparyākulamivāvabhau

sa upetya mahābāho kupitaṃ taṃ mahāmunim /
kalpakṣubdhābdhigambhīraṃ sāntvapūrvamuvāca ha

vijñātalokasthitayo mune dṛṣṭaparāvarāḥ /
hetunāpi na muhyanti kiṃ nu hetuṃ vinottamāḥ

tvamanantatapā vipro vayaṃ niyatipālakāḥ /
tena saṃpūjyase pūjyaḥ sādho netarayecchayā

mā tapaḥkṣapayā'buddhe kalpakālamahānalaiḥ /
yo na dagdho'smi me tasya kiṃ tvaṃ śāpena dhakṣyasi

saṃsārāvalayo grastā nigīrṇā rudrakoṭayaḥ /
bhuktāni viṣṇuvṛndāni kva na śaktā vayaṃ mune

bhoktāro hi vayaṃ brahmanbhojanaṃ yuṣmadādayaḥ /
svayaṃ niyatireṣā hi nāvayoretadīhitam

svayamūrdhvaṃ prayātyagniḥ svayaṃ yānti payāṃsyadhaḥ /
bhoktāraṃ bhojanaṃ yāti sṛṣṭiṃ cāpyantakaḥ svayam

idamitthaṃ mune rūpaṃ mameha paramātmanaḥ /
svātmani svayamevātmā svata eva vijṛmbhate

neha kartā na bhoktāsti dṛṣṭyā naṣṭakalaṅkayā /
bahavaśceha kartāro dṛṣṭyā'naṣṭakalaṅkayā

kartṛtākartṛte brahmankevalaṃ parikalpite /
asamyagdarśanenaiva na samyagdarśanasya te

puṣpāṇi tarukhaṇḍeṣu bhūtāni bhuvaneṣu ca /
svayamāyānti yāntīha kalpate hetunāmabhiḥ

abbimbitasya candrasya calane kartrakartṛte /
na satye nānṛte yadvattadvatkālasya sṛṣṭiṣu

mano mithyābhramābhoge kartṛtākartṛtāmayīm /
karoti kalanāṃ rajjvāṃ bhrāntekṣaṇa ivāhitām

tena māgā mune kopamāpadāmīdṛśaḥ kramaḥ /
yadyathā tattathaivāśu satyamālokayākulaḥ

na vayaṃ pratibhārthehā nābhimānavaśīkṛtāḥ /
svato hi tāta vaśagāḥ kevalaṃ niyatau sthitāḥ

prakṛtavyavahārehāniyatīrniṃyatervaśāt /
prājñāḥ samabhivartante nābhimānamahātamaḥ

kartavyameva niyataṃ kevalaṃ kāryakovidaiḥ /
suṣuptivṛttimāśritya kadācittvaṃ na nāśaya

kva sā jñānamayī dṛṣṭiḥ kva mahattvaṃ kva dhīratā /
mārge sarvaprasiddhe'pi kimandha iva muhyasi

svakarmaphalapākotthāmavicārya daśāṃ mune /
kiṃ mūrkha iva sarvajña mudhā māṃ śaptumicchasi

dehināmiha sarveṣāṃ śarīraṃ dvividhaṃ mune /
kiṃ na jānāsi taṃ dehamekamanyanmanobhidham

tatra deho jaḍo'tyarthamāvināśaparāyaṇaḥ /
manastucchaṃ ca niyataṃ kadarthīkriyate tava

catureṇa yathā sādho rathaḥ sārathinohyate /
kurvatā kiṃcana snehāddeho'yaṃ manasā tathā

asatsaṃkalpaḥ kriyate saccharīraṃ vināśyate /
kṣaṇena manasā paṅkapuruṣaḥ śiśunā yathā

cittameveha puruṣastatkṛtaṃ kṛtamucyate /
tadbaddhaṃ kalanāhetoḥ kalanāstaṃ vimucyate

ayaṃ deha ivātrasthamidamaṅgamidaṃ śiraḥ /
idaṃ sphāravikāraṃ tanmana evābhidhīyate

mano hi jīvājjīvākhyaṃ niścayaikatayā nu dhīḥ /
ahaṅkāro'bhimantṛtvānnānātā svayameva hi

dehavāsanayā cetastvanyāni svāni cecchayā /
pārthivāni śarīrāṇi hyasanti paripaśyati

ālokayati cetsatyaṃ tadā satyamayīṃ manaḥ /
śarīrabhāvanāṃ tyaktvā parāmāyāti nirvṛtim

tanmanastava putrasya samādhau tvayi saṃsthite /
svamanorathamārgeṇa dūrāddūrataraṃ gatam

imamauśanasaṃ tyaktvā dehaṃ mandarakandare /
prayāto vaibudhaṃ sadma nīḍoḍḍīnaḥ khago yathā

tatra mandaraguñjeṣu pārijātataleṣu ca /
nandanodyānakhaṇḍeṣu lokapālapureṣu ca

mune caturyugānyaṣṭau viśvācīṃ devasundarīm /
asevata mahātejāḥ ṣaṭpadaḥ padminīmiva

tīvrasaṃvegasaṃpannasvasaṃkalpopakalpite /
atha puṇyakṣaye jāte nīhāra iva śārvare

pramlānakusumottaṃsaḥ khinnāṅgāvayavollasaḥ /
sa papāta tayā sārdhaṃ kālapakvaṃ phalaṃ yathā

vaibudhaṃ tatparityajya nabhasyeva śarīrakam /
bhūtākāśamathāsādya vasudhāyāṃ vyajāyata

āsīdvipro daśārṇeṣu kosaleṣu mahīpatiḥ /
dhīvaro'tha mahāṭavyāṃ haṃsastripathagātaṭe

sūryavaṃśe nṛpaḥ pauṇḍraḥ sauraśālveṣu deśikaḥ /
kalpaṃ vidyādharaḥ śrīmāndhīmānatha muneḥ sutaḥ

madreṣvatha mahīpālastatastāpasabālakaḥ /
vāsudeva iti khyātaḥ samaṅgāyāstaṭe sthitaḥ

anyāsvapi vicitrāsu vāsanāvaśataḥ svayam /
viṣamāsveva putraste cacārāntarayoniṣu

abhūdvindhyanage bhūyaḥ kirātaḥ kaikaṭeṣu ca /
sauvīreṣvatha sāmantastrigarteṣu ca gardabhaḥ

vaṃśagulmaḥ kirāteṣu hariṇaścīnajaṅgale /
sarīsṛpastālavṛkṣe tamāle vanakukkuṭaḥ

ayaṃ sa putro bhavato bhūtvā mantravidāṃ varaḥ /
prajajāpa purā vidyāṃ vidyādharapurapradām

tenāsāvabhavadbrahmanvyomni vidyādharo mahān /
hārakuṇḍalakeyūralīlānicayalālakaḥ

nāyikānalinībhānuḥ puṣpacāpa ivāparaḥ /
vidyādharīṇāṃ dayito gandharvapurabhūṣaṇaḥ

sa kalpāvadhimāsādya dvādaśādityadhāmani /
jagāma bhasmaśeṣatvaṃ śalabhaḥ pāvake yathā

jagannirmāṇarahite sphāre nabhasi sā tataḥ /
vāsanā tasya babhrāma nirnīḍā vihagī yathā

atha kālena saṃjāte vicitrārambhakāriṇi /
saṃsāraracanārambhe brāhme rātriviparyaye

sā mune vāsanā tasya vātavyācalitā satī /
kṛte brāhmaṇatāmetya jāto'dya vasudhātale

vāsudevābhidhāno'sau mune viprakumārakaḥ /
jāto matimatāṃ madhye samadhītākhilaśrutiḥ

kalpaṃ vidyādharo bhūtvā nadyāstvatha mahāmune /
tapaścarati te putraḥ samaṅgāyāstaṭe sthitaḥ

vividhaviṣayavāsanānuvṛttyā khadirakarañjakarālakoṭarāsu /
jagati jaṭharayoniṣu prayāto gahanatarāsu ca kānanasthalīṣu

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne kālavacanaṃ nāma daśamaḥ sargaḥ