યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.10

દશમઃ સર્ગઃ
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ વર્ષસહસ્રેણ દિવ્યેન પરમેશ્વરઃ ।
ભૃગુઃ પરમસંબોધાદ્વિરરામ સમાધિતઃ

નાપશ્યદગ્રે તનયં વિનયાવનતાનનમ્ ।
સામન્તં ગુણસેનાયાઃ પુણ્યં મૂર્તમિવ સ્થિતમ્

અપશ્યત્કેવલં કાયકઙ્કાલં પુરતો મહત્।
દેહયુક્તમિવાભાગ્યં દારિદ્ર્યમિવ મૂર્તિમત્

તાપશુષ્કવપુઃ કૃત્તિરન્ધ્રસ્ફુરિતતિત્તિરિ ।
સંશુષ્કાન્ત્રોદરગુહાછાયાવિશ્રાન્તદર્દુરમ્

નેત્રગર્તકસંસક્તપ્રસૂતનવકીટકમ્।
પર્શુકાપઞ્જરપ્રોતકોશકારકૃમિવ્રજમ્

પ્રાક્તનીઽમુપભોગેહામિષ્ટાનિષ્ટફલપ્રદામ્।
ધારાધૌતાન્ત્રયા તદ્વદ્ભૃશં શુષ્કાસ્થિમાલયા

શિરોઘટેન શુભ્રેણ મસૃણેનેન્દુવર્ચસા ।
વિડમ્બયચ્ચ કર્પૂરાપ્લુતલિઙ્ગશિરઃશ્રિયમ્

ઋજ્વ્યા સંશુષ્કશિરયા સ્વાસ્થિમાત્રાવશેષયા ।
ગ્રીવયાત્માનુસૃતયા દીર્ઘીકુર્વદિવાકૃતિમ્

મૃણાલિકાપાણ્ડુરયા ધારાવભૃતમાંસયા ।
નાસાગ્રાસ્થિકયા વક્ત્રે કૃતસીમાકૃતિં દધત્

દીર્ઘકન્ધરયા નૂનમુન્નતીકૃતવક્ત્રયા ।
પ્રેક્ષમાણમિવ પ્રાણાનુત્ક્રાન્તાનમ્બરોદરે

જઙ્ઘોરુજાનુદોર્દણ્ડૈર્દ્વિગુણાં દીર્ઘતાં ગતૈઃ ।
પ્રતિષ્ઠાનમિવાશાન્તં દીર્ઘાધ્વશ્રમભીતિતઃ

ઉદરેણાતિરિક્તેન ચર્મશેષેણ શોષિણા ।
પ્રદર્શયદિવાજ્ઞસ્ય હૃદયસ્યાતિશૂન્યતામ્

પ્રેક્ષ્ય તચ્છુષ્કકઙ્કાલમાલાનં દુઃખદન્તિનઃ ।
પૂર્વાપરપરામર્શમકુર્વન્ભૃગુરુત્થિતઃ

આલોકસમકાલે હિ પ્રતિભાનં તતો ભૃગોઃ ।
ચિરમુત્ક્રાન્તજીવઃ કિં મત્પુત્રોઽયમિતિ ક્ષણાત્

અચિન્તયત એવાસ્ય ભવિષ્યં તનયં તતઃ ।
કાલં પ્રતિ બભૂવાશુ કોપઃ પરમદારુણઃ

અકાલ એવ મત્પુત્રો નીતઃ કિમિતિ કોપિતઃ ।
કાલાય શાપમુત્સષ્ટું ભગવાનુપચક્રમે

અથાકલિતરૂપોઽસૌ કાલઃ કવલિતપ્રજઃ ।
આધિભૌતિકમાસ્થાય વપુર્મુનિમુપાયયૌ

ખડ્ગપાશધરઃ શ્રીમાન્કુણ્ડલી કવચાન્વિતઃ ।
ષડ્ભુજઃ ષણ્મુખો બહ્વ્યા વૃતઃ કિઙ્કરસેનયા

યચ્છરીરસમુત્થેન જ્વાલાજાલેન વલ્ગતા ।
ફુલ્લકિંશુકવૃક્ષસ્ય બભારાદ્રેઃ શ્રિયં નભઃ

યત્કરસ્થત્રિશૂલાગ્રનિઃસૃતૈરગ્નિમણ્ડલૈઃ ।
વિરેજુરુદિતૈરાશાઃ કાનકૈરિવ કુણ્ડલૈઃ

યત્પરશ્વસનાપાસ્તશિખરા મેદિનીભૃતઃ ।
દોલામિવ સમારૂઢાશ્ચેલુઃ પેતુશ્ચ ઘૂર્ણિતાઃ

યત્ખડ્ગમણ્ડલોદ્દ્યોતૈઃ શ્યામં બિમ્બં વિવસ્વતઃ ।
કલ્પદગ્ધજગદ્ધૂમપર્યાકુલમિવાવભૌ

સ ઉપેત્ય મહાબાહો કુપિતં તં મહામુનિમ્ ।
કલ્પક્ષુબ્ધાબ્ધિગમ્ભીરં સાન્ત્વપૂર્વમુવાચ હ

વિજ્ઞાતલોકસ્થિતયો મુને દૃષ્ટપરાવરાઃ ।
હેતુનાપિ ન મુહ્યન્તિ કિં નુ હેતું વિનોત્તમાઃ

ત્વમનન્તતપા વિપ્રો વયં નિયતિપાલકાઃ ।
તેન સંપૂજ્યસે પૂજ્યઃ સાધો નેતરયેચ્છયા

મા તપઃક્ષપયાઽબુદ્ધે કલ્પકાલમહાનલૈઃ ।
યો ન દગ્ધોઽસ્મિ મે તસ્ય કિં ત્વં શાપેન ધક્ષ્યસિ

સંસારાવલયો ગ્રસ્તા નિગીર્ણા રુદ્રકોટયઃ ।
ભુક્તાનિ વિષ્ણુવૃન્દાનિ ક્વ ન શક્તા વયં મુને

ભોક્તારો હિ વયં બ્રહ્મન્ભોજનં યુષ્મદાદયઃ ।
સ્વયં નિયતિરેષા હિ નાવયોરેતદીહિતમ્

સ્વયમૂર્ધ્વં પ્રયાત્યગ્નિઃ સ્વયં યાન્તિ પયાંસ્યધઃ ।
ભોક્તારં ભોજનં યાતિ સૃષ્ટિં ચાપ્યન્તકઃ સ્વયમ્

ઇદમિત્થં મુને રૂપં મમેહ પરમાત્મનઃ ।
સ્વાત્મનિ સ્વયમેવાત્મા સ્વત એવ વિજૃમ્ભતે

નેહ કર્તા ન ભોક્તાસ્તિ દૃષ્ટ્યા નષ્ટકલઙ્કયા ।
બહવશ્ચેહ કર્તારો દૃષ્ટ્યાઽનષ્ટકલઙ્કયા

કર્તૃતાકર્તૃતે બ્રહ્મન્કેવલં પરિકલ્પિતે ।
અસમ્યગ્દર્શનેનૈવ ન સમ્યગ્દર્શનસ્ય તે

પુષ્પાણિ તરુખણ્ડેષુ ભૂતાનિ ભુવનેષુ ચ ।
સ્વયમાયાન્તિ યાન્તીહ કલ્પતે હેતુનામભિઃ

અબ્બિમ્બિતસ્ય ચન્દ્રસ્ય ચલને કર્ત્રકર્તૃતે ।
ન સત્યે નાનૃતે યદ્વત્તદ્વત્કાલસ્ય સૃષ્ટિષુ

મનો મિથ્યાભ્રમાભોગે કર્તૃતાકર્તૃતામયીમ્ ।
કરોતિ કલનાં રજ્જ્વાં ભ્રાન્તેક્ષણ ઇવાહિતામ્

તેન માગા મુને કોપમાપદામીદૃશઃ ક્રમઃ ।
યદ્યથા તત્તથૈવાશુ સત્યમાલોકયાકુલઃ

ન વયં પ્રતિભાર્થેહા નાભિમાનવશીકૃતાઃ ।
સ્વતો હિ તાત વશગાઃ કેવલં નિયતૌ સ્થિતાઃ

પ્રકૃતવ્યવહારેહાનિયતીર્નિંયતેર્વશાત્ ।
પ્રાજ્ઞાઃ સમભિવર્તન્તે નાભિમાનમહાતમઃ

કર્તવ્યમેવ નિયતં કેવલં કાર્યકોવિદૈઃ ।
સુષુપ્તિવૃત્તિમાશ્રિત્ય કદાચિત્ત્વં ન નાશય

ક્વ સા જ્ઞાનમયી દૃષ્ટિઃ ક્વ મહત્ત્વં ક્વ ધીરતા ।
માર્ગે સર્વપ્રસિદ્ધેઽપિ કિમન્ધ ઇવ મુહ્યસિ

સ્વકર્મફલપાકોત્થામવિચાર્ય દશાં મુને ।
કિં મૂર્ખ ઇવ સર્વજ્ઞ મુધા માં શપ્તુમિચ્છસિ

દેહિનામિહ સર્વેષાં શરીરં દ્વિવિધં મુને ।
કિં ન જાનાસિ તં દેહમેકમન્યન્મનોભિધમ્

તત્ર દેહો જડોઽત્યર્થમાવિનાશપરાયણઃ ।
મનસ્તુચ્છં ચ નિયતં કદર્થીક્રિયતે તવ

ચતુરેણ યથા સાધો રથઃ સારથિનોહ્યતે ।
કુર્વતા કિંચન સ્નેહાદ્દેહોઽયં મનસા તથા

અસત્સંકલ્પઃ ક્રિયતે સચ્છરીરં વિનાશ્યતે ।
ક્ષણેન મનસા પઙ્કપુરુષઃ શિશુના યથા

ચિત્તમેવેહ પુરુષસ્તત્કૃતં કૃતમુચ્યતે ।
તદ્બદ્ધં કલનાહેતોઃ કલનાસ્તં વિમુચ્યતે

અયં દેહ ઇવાત્રસ્થમિદમઙ્ગમિદં શિરઃ ।
ઇદં સ્ફારવિકારં તન્મન એવાભિધીયતે

મનો હિ જીવાજ્જીવાખ્યં નિશ્ચયૈકતયા નુ ધીઃ ।
અહઙ્કારોઽભિમન્તૃત્વાન્નાનાતા સ્વયમેવ હિ

દેહવાસનયા ચેતસ્ત્વન્યાનિ સ્વાનિ ચેચ્છયા ।
પાર્થિવાનિ શરીરાણિ હ્યસન્તિ પરિપશ્યતિ

આલોકયતિ ચેત્સત્યં તદા સત્યમયીં મનઃ ।
શરીરભાવનાં ત્યક્ત્વા પરામાયાતિ નિર્વૃતિમ્

તન્મનસ્તવ પુત્રસ્ય સમાધૌ ત્વયિ સંસ્થિતે ।
સ્વમનોરથમાર્ગેણ દૂરાદ્દૂરતરં ગતમ્

ઇમમૌશનસં ત્યક્ત્વા દેહં મન્દરકન્દરે ।
પ્રયાતો વૈબુધં સદ્મ નીડોડ્ડીનઃ ખગો યથા

તત્ર મન્દરગુઞ્જેષુ પારિજાતતલેષુ ચ ।
નન્દનોદ્યાનખણ્ડેષુ લોકપાલપુરેષુ ચ

મુને ચતુર્યુગાન્યષ્ટૌ વિશ્વાચીં દેવસુન્દરીમ્ ।
અસેવત મહાતેજાઃ ષટ્પદઃ પદ્મિનીમિવ

તીવ્રસંવેગસંપન્નસ્વસંકલ્પોપકલ્પિતે ।
અથ પુણ્યક્ષયે જાતે નીહાર ઇવ શાર્વરે

પ્રમ્લાનકુસુમોત્તંસઃ ખિન્નાઙ્ગાવયવોલ્લસઃ ।
સ પપાત તયા સાર્ધં કાલપક્વં ફલં યથા

વૈબુધં તત્પરિત્યજ્ય નભસ્યેવ શરીરકમ્ ।
ભૂતાકાશમથાસાદ્ય વસુધાયાં વ્યજાયત

આસીદ્વિપ્રો દશાર્ણેષુ કોસલેષુ મહીપતિઃ ।
ધીવરોઽથ મહાટવ્યાં હંસસ્ત્રિપથગાતટે

સૂર્યવંશે નૃપઃ પૌણ્ડ્રઃ સૌરશાલ્વેષુ દેશિકઃ ।
કલ્પં વિદ્યાધરઃ શ્રીમાન્ધીમાનથ મુનેઃ સુતઃ

મદ્રેષ્વથ મહીપાલસ્તતસ્તાપસબાલકઃ ।
વાસુદેવ ઇતિ ખ્યાતઃ સમઙ્ગાયાસ્તટે સ્થિતઃ

અન્યાસ્વપિ વિચિત્રાસુ વાસનાવશતઃ સ્વયમ્ ।
વિષમાસ્વેવ પુત્રસ્તે ચચારાન્તરયોનિષુ

અભૂદ્વિન્ધ્યનગે ભૂયઃ કિરાતઃ કૈકટેષુ ચ ।
સૌવીરેષ્વથ સામન્તસ્ત્રિગર્તેષુ ચ ગર્દભઃ

વંશગુલ્મઃ કિરાતેષુ હરિણશ્ચીનજઙ્ગલે ।
સરીસૃપસ્તાલવૃક્ષે તમાલે વનકુક્કુટઃ

અયં સ પુત્રો ભવતો ભૂત્વા મન્ત્રવિદાં વરઃ ।
પ્રજજાપ પુરા વિદ્યાં વિદ્યાધરપુરપ્રદામ્

તેનાસાવભવદ્બ્રહ્મન્વ્યોમ્નિ વિદ્યાધરો મહાન્ ।
હારકુણ્ડલકેયૂરલીલાનિચયલાલકઃ

નાયિકાનલિનીભાનુઃ પુષ્પચાપ ઇવાપરઃ ।
વિદ્યાધરીણાં દયિતો ગન્ધર્વપુરભૂષણઃ

સ કલ્પાવધિમાસાદ્ય દ્વાદશાદિત્યધામનિ ।
જગામ ભસ્મશેષત્વં શલભઃ પાવકે યથા

જગન્નિર્માણરહિતે સ્ફારે નભસિ સા તતઃ ।
વાસના તસ્ય બભ્રામ નિર્નીડા વિહગી યથા

અથ કાલેન સંજાતે વિચિત્રારમ્ભકારિણિ ।
સંસારરચનારમ્ભે બ્રાહ્મે રાત્રિવિપર્યયે

સા મુને વાસના તસ્ય વાતવ્યાચલિતા સતી ।
કૃતે બ્રાહ્મણતામેત્ય જાતોઽદ્ય વસુધાતલે

વાસુદેવાભિધાનોઽસૌ મુને વિપ્રકુમારકઃ ।
જાતો મતિમતાં મધ્યે સમધીતાખિલશ્રુતિઃ

કલ્પં વિદ્યાધરો ભૂત્વા નદ્યાસ્ત્વથ મહામુને ।
તપશ્ચરતિ તે પુત્રઃ સમઙ્ગાયાસ્તટે સ્થિતઃ

વિવિધવિષયવાસનાનુવૃત્ત્યા ખદિરકરઞ્જકરાલકોટરાસુ ।
જગતિ જઠરયોનિષુ પ્રયાતો ગહનતરાસુ ચ કાનનસ્થલીષુ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે ભાર્ગવોપાખ્યાને કાલવચનં નામ દશમઃ સર્ગઃ