Yoga Vasistha · Chapter 4.1

prathamaḥsargaḥ

athotpattiprakaraṇādanantaramidaṃ śrṛṇu /
sthitiprakaraṇaṃ rāma jñātaṃ nirvāṇakāri yat

evaṃ tāvadidaṃ viddhi dṛśyaṃ jagaditi sthitam /
ahaṃ cetyādyanākāraṃ bhrāntimātramasanmayam

akartṛkamaraṅgaṃ ca gagane citramutthitam /
adraṣṭṛkaṃ cānubhavamanidraṃ svapnadarśanam

bhaviṣyatpuranirmāṇaṃ cittasaṃsthamivoditam /
markaṭānalatāpāntamasadevārthasādhakam

brahmaṇyananyadanyābhamambvāvartavadāsthitam /
sadrūmapi niḥśūnyaṃ tejaḥ sauramivāmbare

ratnābhāpuṃjamiva khe dṛśyamānamabhittimat /
gandharvāṇāṃ puramiva dṛśyaṃ nityamabhittimat

mṛgatṛṣṇāmbvivāsatyaṃ satyavatpratyayapradam /
saṃkalpapuravatprauḍhamanubhūtamasanmayam

kathārthapratibhānātma na kvacitsthitamasthitam /
niḥsāramapyatīvāntaḥsāraṃ svapnācalopamam

bhūtākāśamivākārabhāsuraṃ śūnyamātrakam /
śaradabhramivāgrasthamalamakṣayamakṣatam

varṇo vyomamalasyeva dṛśyamānamavastukam /
svapnāṅganāratākāramarthaniṣṭhamanarthakam

citrodyānamivotphullamarasaṃ sarasākṛti /
prakāśamapi nistejaścitrārkānalavatsthitam

anubhūtaṃ manorājyamivāsatyamavāstavam /
citrapadmākara iva sārasaugandhyavarjitam

śūnye prakacitaṃ nānāvarṇamākāritātmakam /
apiṇḍagrahamāśūnyamindracāpamivotthitam

parāmarśena śuṣyadbhirbhūtapelavapallavaiḥ /
kṛtaṃ jaḍamasārātma kadalīstambhabhāsuram

sphuritekṣaṇadṛṣṭāndhakāracakrakavartanam /
atyantamabhavadrūpamapi pratyakṣavatsthitam

vārbudbudamivābhogi śūnyamantaḥsphuradvapuḥ /
rasātmakaṃ cāpyarasamavicchinnakṣayodayam

nīhāra iva vistāri gṛhītaṃ sanna kiṃcana /
jaḍaśūnyāspadaṃ śūnyaṃ keṣāṃcitparamāṇuvat

kiṃcidbhūtamayo'smīti sthitaṃ śūnyamabhūtakam /
gṛhyamāṇo'pyasadrūpo niśācara ivāsthitam

śrīrāma uvāca /
mahākalpakṣaye dṛśyamāste bīja ivāṅkuraḥ /
pare bhūya udetyetattata eveti kiṃ vada

evaṃ bodhāḥ kimajñāḥ syuruta jñā iti ca sphuṭam /
yathāvadbhagavanbrūhi sarvasaṃśayaśāntaye

śrīvasiṣṭha uvāca /
idaṃ bīje'ṅkura iva dṛśyamāste mahāśaye /
brūte ya evamajñatvametattasyāsti śaiśavam

śrṛṇvetatkimasaṃbandhaṃ kathametadavāstavam /
viparīto bodha eṣa vaktuḥ śrotuśca mohakṛt

bīje kilāṅkura iva jagadāsta itīha yā /
buddhiḥ sā satpralāpārthaṃ mūḍhā śrṛṇu kathaṃ kila

bījaṃ bhavetsvayaṃ dṛśyaṃ cittādīndriyagocaram /
yavadhānādidhānyāni yuktaḥ patrāṅkurodbhavaḥ

manaḥṣaṣṭhendriyātītaṃ yatsyādatitarāmaṇu /
bījaṃ tadbhavituṃ śaktaṃ svayaṃbhūrjagatāṃ katham

ākāśādapi sūkṣmasya parasya paramātmanaḥ /
sarvākhyānupalambhasya kīdṛśī bījatā katham

tatsūkṣmamasadābhāsamasadeva hyatādṛśam /
kīdṛśī bījatā tatra bījābhāve kuto'ṅkuraḥ

gaganāṅgādapi svacche śūnye tatra pare pade /
kathaṃ santi jaganmerusamudragaganādayaḥ

na kiṃcidyatkathaṃ kiṃcittatrāste vastu vastuni /
asti cettatkathaṃ tatra vidyamānaṃ na dṛśyate

na kiṃcidātmanaḥ kiṃcitkathameti kuto'thavā /
śūnyarūpāddhaṭākāśājjāto'driḥ kva kutaḥ kadā

pratipakṣe kathaṃ kiṃcidāste cchāyātape yathā /
kathamāste tamo bhānau kathamāste himo'nale

merurāste kathamaṇau kutaḥ kiṃcidanākṛtau /
tadatadrūpayoraikyaṃ kva cchāyātapayoriva

sākāravaṭadhānādāvaṅkurāḥ santi yuktimat /
nākāre tanmahākāraṃ jagadastītyayuktikam

deśāntare yacca narāntare ca
buddhyādisarvendriyaśakti dṛśyam /
nāstyeva tattadvidhabuddhibodhe
na kiṃcidityeva taducyate ca

kāryasya tatkāraṇatāṃ prayātaṃ
vaktīti yastasya vimūḍhabodhaḥ /
kairnāma tatkāryamudeti tasmā-
tsvaiḥ kāraṇādyaiḥ sahakārirūpaiḥ

durbuddhibhiḥ kāraṇakāryabhāvaṃ
saṃkalpitaṃ dūratare vyudasya /
tadeva tatsatyamanādimadhyaṃ
jagattadetatsthitamityavehi

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe janyajaninirākaraṇaṃ nāma prathamaḥ sargaḥ